मुंबई : भारताच्या कर-फायलिंग पद्धतीत मोठा आणि संरचनात्मक बदल होत असल्याचे स्पष्ट संकेत मिळत आहेत. केवळ पगारावर अवलंबून न राहता अनेक उत्पन्न स्रोत जाहीर करणाऱ्या करदात्यांची संख्या झपाट्याने वाढत असून, या बदलाचे नेतृत्व प्रामुख्याने तरुण करदाते करत आहेत, असा निष्कर्ष क्लिअरटॅक्सच्या ‘हाऊ इंडिया फाइल्ड इन २०२५’ या वार्षिक अहवालातून समोर आला आहे.
अहवालानुसार, आयकर रिटर्नच्या प्रकारांमध्ये झालेली वाढ ही करदात्यांच्या बदलत्या आर्थिक वर्तनाचे द्योतक आहे.
आयटीआर-३ (व्यवसाय व व्यापार उत्पन्न असलेल्या करदात्यांसाठी) फाइलिंगमध्ये २०२५ मध्ये वर्षानुवर्षे ४५.४% वाढ झाली आहे.
आयटीआर-२ (भांडवली नफा व गुंतवणूक उत्पन्नासाठी) फाइलिंगमध्ये १७% वाढ नोंदवली गेली आहे.
यावरून कर रिटर्न्स आता केवळ पगाराच्या उत्पन्नापुरते मर्यादित न राहता व्यापार, व्यवसाय, गुंतवणूक आणि बाजाराशी संलग्न जटिल आर्थिक व्यवहारांचे प्रतिबिंब अधिक स्पष्टपणे दाखवत असल्याचे दिसते.
हा बदल सर्वाधिक वेगाने २५ ते ३५ वयोगटातील करदात्यांमध्ये दिसून येतो.
आयटीआर-३ दाखल करणाऱ्यांमध्ये या वयोगटाचा वाटा ४२.३% इतका आहे.
नवीन तसेच पुनरावृत्ती व्यापार करदात्यांमध्येही याच वयोगटाचे वर्चस्व आहे.
यावरून असे स्पष्ट होते की एकेकाळी प्रामुख्याने पगारदार म्हणून ओळखले जाणारे मिलेनियल्स आता व्यापार, व्यवसाय, शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड आणि इतर गुंतवणूक मार्गांद्वारे आपले उत्पन्न विविध पातळ्यांवर वाढवत आहेत.
जनरेशन झेड करदात्यांमध्येही अशीच सुरुवातीची चिन्हे दिसत आहेत.
२५ वर्षांखालील करदात्यांमध्ये आयटीआर-२ फाइलिंगमध्ये १८% वाढ झाली आहे.
याचा अर्थ पहिल्यांदाच कर भरणारे तरुण आता केवळ स्टायपेंड किंवा प्रवेश-स्तरीय पगारापुरते मर्यादित न राहता गुंतवणूक-संबंधित उत्पन्नही जाहीर करत आहेत.
व्हर्च्युअल डिजिटल मालमत्ता (क्रिप्टोकरन्सी इत्यादी) हा करदात्यांच्या बदलत्या प्रोफाइलचा तुलनेने लहान पण वेगळा भाग ठरत आहे.
व्हीडीए फाइलर्सपैकी ७६.६३% पुरुष आहेत.
यापैकी जवळपास ४०% करदाते २५–३५ वयोगटातील आहेत.
या करदात्यांपैकी सुमारे निम्मे आयटीआर-३ वापरत आहेत.
यावरून डिजिटल मालमत्ता स्वतंत्र उत्पन्नाचा स्रोत म्हणून न पाहता, व्यापक व्यापार व व्यवसाय पोर्टफोलिओचा भाग म्हणून समाविष्ट केली जात असल्याचे स्पष्ट होते.
अहवालात पगारदार वर्गातील उच्च-कमाईचा टप्पाही अधोरेखित करण्यात आला आहे.
४०–५० वयोगटातील ३८.१% करदात्यांनी वार्षिक ३० लाख रुपयांपेक्षा अधिक उत्पन्न नोंदवले आहे.
यामुळे हा वयोगट भारतातील सर्वाधिक कमाई करणारा पगारदार गट म्हणून ओळखला जात आहे.
क्लिअरटॅक्सच्या अहवालानुसार, भारताचा करदात्यांचा पाया अधिक वैविध्यपूर्ण, बाजार-संलग्न आणि बहु-उत्पन्नाधारित होत आहे. तरुण करदाते या बदलाचे केंद्रबिंदू ठरत असून, भविष्यात कर-व्यवस्थेची रचना आणि धोरणांवर याचा महत्त्वाचा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
