मुंबई : बँकिंग, विमा, फिनटेक आणि इतर वित्तीय संस्थांमध्ये ग्राहकांची डिजिटल ओळख पडताळणी अधिक जलद, सुलभ आणि सुरक्षित करण्यासाठी भारतीय विशिष्ट ओळख प्राधिकरणाने (UIDAI) एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. मुंबईत आयोजित ‘ग्लोबल फिनटेक फेस्ट २०२६’ मध्ये UIDAI ने नवीन ‘आधार फेस ऑथेंटिकेशन SDK’ (सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट किट) आणि ‘समर्पित सँडबॉक्स’चे अनावरण केले. या नवीन तंत्रज्ञानामुळे ग्राहकांना आता डिजिटल ऑनबोर्डिंगदरम्यान कोणत्याही तिसऱ्या ॲपवर रिडायरेक्ट न होता थेट संबंधित बँकेच्या किंवा फिनटेक कंपनीच्या ॲपमधूनच चेहऱ्याद्वारे ओळख पडताळणी पूर्ण करता येणार आहे.
यापूर्वी, कोणत्याही ॲपमध्ये आधार आधारित फेस ऑथेंटिकेशन करण्यासाठी युझरच्या मोबाईलमध्ये ‘FaceRD’ हे वेगळे सरकारी ॲप असणे बंधनकारक होते. ऑथेंटिकेशनच्या वेळी हे ॲप बॅकग्राउंडला काम करायचे. यामुळे ग्राहकांना एकाच कामासाठी अनेक ॲप्स डाउनलोड करावे लागत आणि प्रक्रिया अवघड होत असे.
बँकिंग आणि फिनटेक क्षेत्राकडून ही ऑनबोर्डिंग प्रक्रिया थेट मुख्य ॲपमध्येच समाकलित (Integrate) करण्याची मागणी गेल्या अनेक दिवसांपासून होत होती. UIDAI च्या या नव्या SDK मुळे ही अडचण दूर झाली असून ग्राहकांचा ऑनबोर्डिंग अनुभव अधिक अखंड (Seamless) होणार आहे.
नेटिव्ह ॲप इंटिग्रेशन: नवीन SDK मुळे अँड्रॉइड आणि iOS या दोन्ही ऑपरेटिंग सिस्टीमवर चालणाऱ्या नेटिव्ह ॲप्समध्ये फेस ऑथेंटिकेशन थेट एम्बेड करता येईल.
इन-बिल्ट AI/ML सुरक्षा: यात प्रगत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) आणि मशीन लर्निंग (ML) आधारित 'लाइव्हनेस डिटेक्शन' आणि 'अँटी-स्पूपिंग' फीचर्स देण्यात आले आहेत. यामुळे एखादी व्यक्ती प्रत्यक्ष उपस्थित आहे की फोटो/व्हिडिओ दाखवून फसवणूक करत आहे, हे सिस्टीम तत्काळ ओळखेल.
विकेंद्रीत ऑथेंटिकेशन मॉडेल: UIDAI चे अध्यक्ष नीलकंठ मिश्रा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, नवीन मॉडेलनुसार प्रमाणीकरणाची प्रक्रिया UIDAI च्या केंद्रीय सर्व्हर ऐवजी संस्थांच्या स्थानिक सर्व्हरवर चालवली जाऊ शकते. यामुळे सुरक्षेचा संभाव्य धोका UIDAI च्या मुख्य प्रणालीपर्यंत पोहोचत नाही.
SDK सोबतच UIDAI ने ‘आधार फेस ऑथेंटिकेशन सँडबॉक्स’ देखील लाँच केला आहे. हे डेव्हलपर्स आणि क्वालिटी ॲश्युरन्स (QA) टीम्ससाठी तयार केलेले एक सुरक्षित चाचणी वातावरण (Testing Environment) आहे.
या सँडबॉक्सचे प्रमुख फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
सिम्युलेटेड टेस्टिंग: कोणत्याही बाह्य बायोमेट्रिक हार्डवेअरशिवाय फेस कॅप्चर आणि लाइव्हनेसची चाचणी घेणे सोपे होते.
त्रुटींचे अनुकरण (Error Simulation): नेटवर्क व्यत्यय, टाइमआउट, अवैध स्वाक्षरी आणि स्पूपिंगच्या प्रयत्नांचे बनावट प्रसंग तयार करून ॲपच्या प्रतिसादाची अचूक तपासणी करता येते.
सुरक्षित चाचणी: प्रत्यक्ष ग्राहकांपर्यंत जाण्यापूर्वी (Production Onboarding) ॲपमधील सर्व तांत्रिक त्रुटी शोधून त्या सुधारण्याची पूर्ण संधी डेव्हलपर्सना मिळते.
या कार्यक्रमात UIDAI ने ‘ऑनबोर्डिंग सुलभतेवरील प्लेबुक’ (Playbook on Ease of Onboarding) देखील जाहीर केले. बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि विमा (BFSI) संस्थांना UIDAI प्रमाणीकरण इकोसिस्टममध्ये सहजरीत्या समाविष्ट करून घेण्यासाठी हे प्लेबुक मार्गदर्शक ठरेल.
UIDAI चे हे स्वदेशी AI/ML-आधारित तंत्रज्ञान २०२१ मध्ये पहिल्यांदा सादर झाले होते. आतापर्यंत २०० हून अधिक सरकारी आणि खाजगी संस्थांनी याचा स्वीकार केला असून, या तंत्रज्ञानाला 'सार्वजनिक प्रशासनातील उत्कृष्टतेसाठी पंतप्रधान पुरस्कार २०२३' ने सन्मानित करण्यात आले आहे.
ग्राहकांसाठी: वेगवेगळ्या ॲप्सची अदलाबदल करण्याची गरज संपली आहे. त्यामुळे केवायसी (KYC) आणि ऑनबोर्डिंगची प्रक्रिया अवघ्या काही सेकंदांत सुरक्षितपणे पूर्ण होईल.
संस्थांसाठी (बँका/फिनटेक): ग्राहकांचा ड्रॉप-ऑफ रेट (प्रक्रिया मध्यंतरीच सोडणे) कमी होईल, डेटा सुरक्षेत मोठी सुधारणा होईल आणि सेवा देण्याचा खर्च लक्षणीयरीत्या कमी होईल.
