नवी दिल्ली : वित्तीय क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) वापर वाढवण्यासाठी भारताने बहु-क्षेत्रीय AI नियामक सँडबॉक्स विकसित करण्यावर भर द्यावा, असे वित्तीय सेवा विभागाचे (DFS) अतिरिक्त सचिव देबाशीष प्रुस्टी यांनी म्हटले आहे. नियंत्रित वातावरणात बँका, वित्तीय संस्था आणि नियामकांना AI आधारित नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी घेता यावी, यासाठी अशी व्यवस्था उपयुक्त ठरेल.
एआय सँडबॉक्स हे एक विलगित वातावरण आहे, जे लार्ज लँग्वेज मॉडेल्स (एलएलएम) आणि एआय एजंट्सद्वारे तयार केलेला कोड सुरक्षितपणे कार्यान्वित करण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. हे अविश्वसनीय, एआय-निर्मित कोडला तुमच्या होस्ट सिस्टममध्ये प्रवेश करण्यापासून, संवेदनशील डेटा लीक होण्यापासून किंवा प्रोडक्शन इन्फ्रास्ट्रक्चरला नुकसान पोहोचवण्यापासून प्रतिबंधित करते.
पंजाब नॅशनल बँकेच्या AI समिटमध्ये 31 ऑगस्ट रोजी बोलताना प्रुस्टी यांनी सांगितले की, भारतातील बँकिंग, वित्तीय सेवा आणि विमा क्षेत्रात AIचा अवलंब इतर समकक्ष देशांच्या तुलनेत अद्याप सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. त्यामुळे AIच्या व्यापक वापरासाठी भारतासमोर मोठी संधी आहे.
AIच्या प्रभावी वापरामुळे बँकांच्या उत्पादकतेत मोठी वाढ होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक बँकेने आपल्या गरजा, व्यवसायाचे स्वरूप आणि ग्राहकवर्ग लक्षात घेऊन AIच्या वापरासाठी स्वतंत्र धोरण तयार करावे, असे प्रुस्टी यांनी सुचवले.
ग्राहक सेवा, कर्जमूल्यांकन, जोखीम व्यवस्थापन आणि फसवणूक शोधणे यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये AIचा वापर वाढत आहे. मात्र, या तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित आणि जबाबदार वापर सुनिश्चित करण्यासाठी सक्षम नियामक चौकट आवश्यक असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
जागतिक AI मॉडेल्सवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहिल्यास वित्तीय संस्थांचा खर्च वाढू शकतो. त्यामुळे भारताच्या वित्तीय क्षेत्राच्या गरजा लक्षात घेऊन देशांतर्गत AI मॉडेल्स विकसित करण्याची गरज असल्याचे प्रुस्टी यांनी सांगितले.
भारतीय परिस्थिती आणि वित्तीय क्षेत्राच्या गरजांनुसार तयार केलेली मॉडेल्स उपलब्ध झाल्यास खर्च कमी होण्याबरोबरच तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत भारताची आत्मनिर्भरता वाढण्यास मदत होईल.
फसवणूक शोधणे हे AI आणि मशीन लर्निंगच्या वापराचे महत्त्वाचे क्षेत्र ठरू शकते. मशीन-लर्निंग प्रणाली मोठ्या प्रमाणातील व्यवहारांचे विश्लेषण करून असामान्य व्यवहारांचे नमुने रिअल-टाइममध्ये ओळखू शकतात. त्यामुळे वाढत्या आणि अधिक अत्याधुनिक आर्थिक फसवणुकीला वेळीच आळा घालण्याची बँकांची क्षमता वाढू शकते.
रम्यान, वित्तीय सेवांमध्ये AIचा वापर वाढत असताना डेटा सुरक्षा, AI मॉडेलची पारदर्शकता, ग्राहक संरक्षण आणि वित्तीय स्थैर्य यांसारख्या बाबींवरही लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्यामुळे नावीन्याला प्रोत्साहन देतानाच जोखीम नियंत्रित करणारी AI नियामक व्यवस्था भारतासाठी महत्त्वाची ठरणार आहे.