मुंबई: देशभरात वाढत्या सायबर आणि डिजिटल फसवणुकीच्या पार्श्वभूमीवर Reserve Bank of India (RBI) ने ६० हून अधिक प्रमुख बँकांच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसाठी दोन दिवसीय विशेष कार्यशाळेचे आयोजन केले. मुंबईतील रिझर्व्ह बँकेच्या मध्यवर्ती कार्यालयात पार पडलेल्या या कार्यशाळेत सायबर-सक्षम फसवणुकींना आळा घालण्यासाठी मजबूत प्रशासन, काटेकोर देखरेख, सक्षम अंतर्गत नियंत्रण व्यवस्था आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर यावर भर देण्यात आला.
कार्यशाळेत सहभागी झालेल्या बँकांच्या कार्यकारी संचालक आणि फसवणूक जोखीम व्यवस्थापन प्रमुखांना संबोधित करताना रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट केले की, डिजिटल व्यवहारांची वाढ आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीमुळे सायबर-सक्षम गुन्ह्यांचे स्वरूप अधिक गुंतागुंतीचे होत आहे.
या पार्श्वभूमीवर सर्व भागधारकांमध्ये जवळून समन्वय, त्वरित माहितीची देवाणघेवाण आणि प्रभावी प्रतिसाद यंत्रणा उभारणे अत्यावश्यक असल्याचे नमूद करण्यात आले.
रिझर्व्ह बँकेच्या निवेदनानुसार, केवळ तांत्रिक उपाय पुरेसे नाहीत; ग्राहक जागरूकता हा सर्वात महत्त्वाचा बचाव आहे.
बँकांनी:
फिशिंग, OTP फसवणूक, UPI स्कॅम, KYC अपडेटच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीबाबत सातत्याने जनजागृती करावी
सोशल मीडिया, एसएमएस आणि शाखास्तरावर माहिती मोहीम राबवावी
संशयास्पद व्यवहारांवर त्वरित अलर्ट प्रणाली मजबूत करावी
कार्यशाळेत निवडक बँकांनी:
AI आणि मशीन लर्निंग आधारित फ्रॉड डिटेक्शन सिस्टीम
रिअल-टाइम ट्रान्झॅक्शन मॉनिटरिंग
मल्टी-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन
कर्मचारी प्रशिक्षण मॉड्यूल्स
यांसारख्या उपाययोजनांचा अनुभव इतर बँकांसोबत सामायिक केला.
या कार्यशाळेत RBI व्यतिरिक्त खालील प्रमुख संस्थांचे प्रतिनिधी सहभागी झाले:
Indian Cyber Crime Coordination Centre (I4C)
Ministry of Home Affairs
Maharashtra Cyber
व्यावसायिक बँका आणि नागरी सहकारी बँकांचे वरिष्ठ अधिकारी
रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट केले की, ही कार्यशाळा त्यांच्या सततच्या पर्यवेक्षी (Supervisory) आणि विकासात्मक (Developmental) सहभागाचा भाग आहे. बँकिंग क्षेत्र अधिक सुरक्षित, पारदर्शक आणि विश्वासार्ह ठेवण्यासाठी नियामक म्हणून रिझर्व्ह बँक सक्रिय भूमिका बजावत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, ग्राहकांनी पुढील गोष्टींची काळजी घ्यावी:
OTP, PIN, CVV कोणासोबतही शेअर करू नये
अनोळखी लिंकवर क्लिक करू नये
KYC अपडेट किंवा बक्षीस जिंकले असल्याच्या कॉल/मेसेजपासून सावध राहावे
संशयास्पद व्यवहार त्वरित बँकेला कळवावेत
1930 या राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाईनवर तक्रार नोंदवावी
डिजिटल व्यवहारांचे प्रमाण झपाट्याने वाढत असताना सायबर-सक्षम फसवणुकींना आळा घालणे ही बँका, नियामक आणि ग्राहक यांची सामूहिक जबाबदारी आहे. रिझर्व्ह बँकेच्या या पुढाकारामुळे बँकिंग क्षेत्रात सुरक्षा, समन्वय आणि जबाबदारीची नवी दिशा निश्चित होण्याची अपेक्षा व्यक्त होत आहे.
