डॉलरसमोर रुपया घसरला, पण रिझर्व्ह बँकेचा 'गोल्डन मास्टरस्ट्रोक' ठरला यशस्वी!

• मुंबई: जागतिक भूराजकीय घडामोडी आणि आर्थिक अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) आपल्या परकीय चलन साठ्यामध्ये (Forex Reserve) कमालीची धोरणात्मक परिपक्वता दाखवली आहे. रिझर्व्ह बँकेच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, बँकेच्या सुवर्णसाठ्याचे सध्याचे मूल्य तब्बल ११ लाख कोटी रुपयांच्या (नेमके सांगायचे तर १०,९८,८८९ कोटी रुपये) विक्रमी पातळीवर पोहोचले आहे. केवळ गेल्या दोन वर्षांचा विचार केला, तर भारताच्या परकीय चलन बाजारात सोन्याचा वाटा दुप्पट होऊन १७.२% वर पोहोचला आहे. हा आकडा केवळ संपत्तीत झालेली वाढ दर्शवत नाही, तर भारताच्या बदलत्या आर्थिक धोरणावरही प्रकाश टाकतो.

किंमत वाढीमागील प्रमुख कारणे: जागतिक दर आणि रुपयाचे अवमूल्यन

रिझर्व्ह बँकेच्या सुवर्णसाठ्याच्या मूल्यात अवघ्या एका वर्षात ६४ टक्क्यांची प्रचंड वाढ झाली आहे. या अभूतपूर्व वाढीमागे दोन प्रमुख कारणे आहेत:

१. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत सोन्याच्या किमतीत झालेली मोठी वाढ.

२. अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेत भारतीय रुपयाच्या मूल्यात झालेली घसरण.

जेव्हा आंतरराष्ट्रीय स्तरावर डॉलर मजबूत होतो किंवा आर्थिक अनिश्चितता असते, तेव्हा सुरक्षित गुंतवणूक म्हणून सोन्याकडे पाहिले जाते. याच पुनर्मूल्यांकनाचा (Revaluation) मोठा फायदा भारताला मिळाला आहे.

चलनात असलेल्या नोटांना आणि चलनाला बॅकअप देणाऱ्या रिझर्व्ह बँकेच्या विविध विभागांमधील सोन्याचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे वाढले आहे:

• इश्यू डिपार्टमेंट (Issue Department): या विभागाकडील सोन्याचा साठा ६४.१ टक्क्यांनी वाढून २,३६,५३७.५४ कोटी रुपयांवरून ३,८८,१४७.१३ कोटी रुपयांवर पोहोचला आहे.

• बँकिंग डिपार्टमेंट (Banking Department): सोन्याच्या ठेवींसह या विभागाकडील साठा ६३.६ टक्क्यांनी वाढून ४,३१,६२४.८० कोटी रुपयांवरून ७,०६,१६२.३६ कोटी रुपयांवर गेला आहे.

मार्च २०२६ अखेर रिझर्व्ह बँकेच्या एकूण सोन्याचे मूल्य ९,४२,६९९ कोटी रुपये होते, जे २२ मे २०२६ च्या साप्ताहिक आकडेवारीनुसार जवळपास ११ लाख कोटींवर पोहोचले आहे.

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, रिझर्व्ह बँकेने प्रत्यक्ष सोन्याच्या वजनात फार मोठी खरेदी केलेली नाही. ३१ मार्च २०२६ पर्यंत भारताकडे ८८०.५२ मेट्रिक टन सोन्याचा साठा होता, जो मागील वर्षी ८७९.५८ टन होता. म्हणजेच प्रत्यक्ष साठ्यात केवळ ०.९४ मेट्रिक टनाची किंचित वाढ झाली आहे. चार महिन्यांच्या विश्रांतीनंतर जानेवारी २०२६ मध्ये आरबीआयने ०.१३ टन सोन्याची अल्प खरेदी केली होती, तर फेब्रुवारीत कोणतीही खरेदी झाली नाही. तरीही, केवळ जागतिक बाजारपेठेतील दरवाढीमुळे साठ्याचे मूल्य ६४ टक्क्यांनी वधारले.

मार्च २०२४ मध्ये रिझर्व्ह बँकेच्या निव्वळ परकीय मालमत्तेत (NFA) सोन्याचा वाटा अवघा ८.३% होता. मार्च २०२५ मध्ये तो १२% झाला आणि मार्च २०२६ पर्यंत हा वाटा दुप्पटीहून अधिक वाढून १७.२% वर पोहोचला आहे.

रिझर्व्ह बँकेच्या एकूण ८८०.५२ टन सोन्यापैकी ३१२.३२ टन सोने इश्यू विभागाकडे आहे, तर उर्वरित ५६८.२० टन बँकिंग विभागाकडे आहे. या ५६८.२० टनांपैकी ३६७.७३ टन सोने देशांतर्गत (भारतात) आणि २००.४७ टन सोने परदेशात साठवून ठेवण्यात आले आहे.

हा आकडा केंद्र सरकार आणि रिझर्व्ह बँकेच्या एका मोठ्या धोरणात्मक बदलाकडे निर्देश करतो. आपला सुवर्णसाठा परदेशात ठेवण्याऐवजी तो सुरक्षितपणे मायदेशी आणण्यावर भारताचा भर आहे. २०२५-२६ या आर्थिक वर्षात आरबीआयने १६८.०६ दशलक्ष मेट्रिक टन सोने भारतात आणले, जे २०२३-२४ मधील १०७.२१ दशलक्ष मेट्रिक टन आणि २०२४-२५ मधील १०३.६८ दशलक्ष मेट्रिक टनपेक्षा खूप जास्त आहे. हा निर्णय भारताच्या आर्थिक सार्वभौमत्वाला बळ देणारा आहे.

भारताचा एकूण परकीय चलन साठा ३१ मार्च २०२६ रोजी रुपयांच्या मूल्यात १४.७ टक्क्यांनी वाढून ६५,५३,८६१.२९ कोटी रुपयांवर पोहोचला (जो मागील वर्षी ५७,१२,१४०.५८ कोटी रुपये होता).

मात्र, डॉलरच्या तुलनेत ही वाढ अत्यंत मर्यादित म्हणजेच केवळ ३.४% होती. डॉलरमध्ये हा साठा ६६८.३३ अब्ज डॉलरवरून ६९१.११ अब्ज डॉलर झाला. हा विरोधाभास हेच दर्शवतो की, वर्षभरात अमेरिकन डॉलरसमोर रुपयाचे अवमूल्यन झाले आहे. दरम्यान, २२ मे २०२६ पर्यंत हा साठा किंचित घटून ६८१.३८ अब्ज डॉलरवर आला आहे.

• रिझर्व्ह बँकेने घेतलेले हे धोरणात्मक निर्णय आणि सोन्याच्या मूल्यात झालेली वाढ यामुळे भारताची आर्थिक स्थिती मजबूत झाली आहे. जागतिक मंदी किंवा भूराजकीय तणावाच्या काळात डॉलरवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता सोन्याचा साठा वाढवणे आणि तो देशात आणणे, हा भारताचा मास्टरस्ट्रोक मानला पाहिजे. हा सुवर्णसाठा येणाऱ्या काळात भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी एक मजबूत सुरक्षा कवच (Economic Cushion) म्हणून काम करेल, यात शंका नाही.