जागतिक आर्थिक प्रणालीतील वेगाने वाढणारी खाजगी पत (Private Credit) बाजारपेठ भविष्यात मोठ्या संकटाला आमंत्रण देऊ शकते, असा गंभीर इशारा रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) माजी गव्हर्नर डॉ. रघुराम राजन यांनी दिला आहे. सध्या उपलब्ध असलेली अतिरिक्त तरलता, व्याजदर कपातीची अपेक्षा आणि एआयमधील यशोगाथा यामुळे जोखीम वाढली जात असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
मंगळवारी सिंगापूर येथील क्लिफर्ड कॅपिटल इन्व्हेस्टर डे (Clifford Capital Investor Day) कार्यक्रमात बोलताना, सध्या शिकागो विद्यापीठात वित्तशास्त्राचे प्राध्यापक असलेल्या राजन यांनी जागतिक खाजगी पत उद्योगातील धोके अधोरेखित केले.
राजन म्हणाले,
“आपण अशा टप्प्यावर आहोत जिथे कर्ज प्रचंड प्रमाणात उपलब्ध आहे आणि फेडरल रिझर्व्ह (Fed) दरकपातीच्या दिशेने जात आहे. अशा काळात जोखीम आपोआप वाढतात. त्यामुळे हीच वेळ अधिक सावध राहण्याची आहे.”
त्यांच्या मते, खाजगी क्षेत्रातील मजबूत नफा, स्टार्टअप्समधील गुंतवणूक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आधारित कंपन्यांच्या यशामुळे कर्जवाढ अखंड सुरू राहील, असा अतीआत्मविश्वास बाजारपेठेत निर्माण झाला आहे.
सध्या सुमारे $1.7 ट्रिलियन एवढ्या आकाराचा खाजगी क्रेडिट उद्योग बँकिंग व्यवस्थेबाहेर मोठ्या प्रमाणावर कर्जपुरवठा करत आहे. मात्र हा क्षेत्र पारंपारिक बँकांइतका नियंत्रित नाही आणि औपचारिक ताणतणाव चाचण्यांमधून (Stress Tests) गेलेला नाही, याकडे राजन यांनी लक्ष वेधले.
ते म्हणाले, “बँकांप्रमाणे खाजगी पत संस्थांना आर्थिक ताणाच्या काळात मध्यवर्ती बँकेकडून थेट मदत घेण्याची सोय नसते. त्यामुळे रोखतेच्या संकटात ही व्यवस्था अधिक असुरक्षित ठरू शकते.”
अमेरिकेत अलीकडेच समोर आलेल्या उच्च-प्रोफाइल दिवाळखोरीच्या घटनांमुळे वित्तीय नियामक आणि धोरणकर्त्यांमध्ये चिंता वाढली आहे. या घडामोडींमुळे खाजगी कर्जामधील कमकुवत दुवे उघड पडत असल्याचे मत व्यक्त केले जात आहे.
राजन यांचा इशारा हा एकट्याचा नाही.
मागील महिन्यात DoubleLine Capital चे संस्थापक जेफ्री गुंडलाच यांनी सांगितले होते की, खाजगी क्रेडिट क्षेत्र पुढील आर्थिक संकटाची ठिणगी ठरू शकते. त्यांनी काही कर्जांना थेट “कचऱ्याचे कर्ज” असे संबोधले होते.
तर JP Morgan चे सीईओ जेमी डिमन यांनी ऑक्टोबरमध्ये म्हटले होते,
“जेव्हा तुम्हाला एक झुरळ दिसते, तेव्हा त्यामागे आणखी अनेक असण्याची शक्यता असते.”
राजन यांनी स्पष्टपणे सांगितले की,
“जेव्हा कर्ज देणारे फार मोकळेपणाने चेकबुक उघडतात, तेव्हा सर्व प्रकारच्या जोखीम वाढतात. त्यामुळे सध्याच्या वातावरणात अधिक सजग राहणे गरजेचे आहे.”
जगभरातील गुंतवणूकदार आणि वित्तीय संस्थांसाठी खाजगी पत बाजारपेठ ही आकर्षक संधी असली, तरी अति तरलता, अल्प नियंत्रण आणि नियामक देखरेखीचा अभाव भविष्यात गंभीर आर्थिक संकट निर्माण करू शकतो, असा इशारा रघुराम राजन यांच्या मतांतून स्पष्ट दिसतो.
