मुंबई : ‘आता खरेदी करा, नंतर पैसे द्या’ (BNPL) ही सुविधा केवळ अल्पकालीन कर्जाचे साधन राहिलेली नसून, बँका आणि वित्तीय संस्थांसाठी ग्राहकांशी दीर्घकालीन संबंध टिकवून ठेवण्याचे प्रभावी माध्यम ठरत आहे. कमी रकमेच्या आणि वारंवार होणाऱ्या व्यवहारांमुळे BNPL ग्राहकांच्या दैनंदिन खर्चाशी थेट जोडले जाते.
अल्प-मुदतीच्या BNPL कर्जाची सरासरी रक्कम सुमारे १३५ डॉलर असून, या सुविधेमुळे ग्राहकांना मोठ्या खरेदीचा खर्च हप्त्यांमध्ये विभागण्याची सोय मिळते. त्यामुळे ग्राहकांच्या खरेदीच्या निर्णयाच्या वेळीच वित्तीय संस्थेला त्यांच्याशी संपर्क साधण्याची संधी मिळते.
BNPL म्हणजे “Buy Now, Pay Later” - म्हणजेच “आता खरेदी करा, नंतर पैसे द्या.” यामध्ये ग्राहक एखादी वस्तू किंवा सेवा आत्ताच खरेदी करतो आणि तिची रक्कम नंतर एकरकमी किंवा ठराविक हप्त्यांमध्ये भरतो.
BNPL क्षेत्रात फिनटेक कंपन्यांचा सध्या मोठा वाटा आहे. उपलब्ध आकडेवारीनुसार, BNPL वापरात फिनटेक कंपन्यांचा वाटा तब्बल ९७ टक्के, तर बँकांचा वाटा केवळ ३ टक्के आहे. विशेष म्हणजे, ग्राहक समाधानाच्या बाबतीत मात्र बँकांच्या BNPL योजनांना आघाडी मिळत आहे.
जेडी पॉवरच्या २०२६ च्या अभ्यासानुसार, बँकांच्या BNPL योजनांना १,००० पैकी ७०४ गुण, तर फिनटेक कंपन्यांना ६०३ गुण मिळाले. यावरून बँकांकडे चांगली उत्पादने असूनही त्यांची ग्राहकांपर्यंत पोहोच अद्याप मर्यादित असल्याचे स्पष्ट होते.
Klarna आणि Affirm यांसारख्या फिनटेक कंपन्यांनी BNPL च्या माध्यमातून मोठ्या ग्राहकवर्गापर्यंत पोहोच मिळवली आहे. त्यानंतर या कंपन्या डेबिट कार्ड, डिजिटल वॉलेट आणि इतर पेमेंट सुविधांद्वारे ग्राहकांशी असलेले संबंध अधिक मजबूत करत आहेत.
यामुळे पारंपरिक बँकांसमोर ठेवींचे आणि प्राथमिक बँकिंग संबंधांचे आव्हान निर्माण होत आहे. ग्राहक खरेदी करताना कोणत्या संस्थेची पेमेंट सुविधा वापरतो, यावर भविष्यातील आर्थिक संबंधही मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहू शकतात.
जेडी पॉवरच्या अभ्यासानुसार, ३७ टक्के ग्राहकांनी मागील ९० दिवसांत BNPL चा वापर केला असून, मागील वर्षाच्या तुलनेत त्यात ५ टक्क्यांची वाढ झाली आहे. त्यामुळे BNPL ही केवळ तरुण किंवा कमी क्रेडिट असलेल्या ग्राहकांची सुविधा असल्याचा पारंपरिक समज बदलत आहे.
ग्राहकांकडे क्रेडिट कार्ड असतानाही ते विशिष्ट खरेदीसाठी BNPL निवडत आहेत. कारण हप्त्यांमुळे खर्च अधिक स्पष्ट आणि अंदाजे ठेवता येतो.
तंत्रज्ञान आणि ऑटोमेशनमुळे BNPL योजना सुरू करणे आणि चालवणे पूर्वीपेक्षा सोपे झाले आहे. त्यामुळे बँका आणि पतसंस्था ग्राहक ज्या क्षणी खरेदीचा निर्णय घेतात, त्याच वेळी BNPL सुविधा उपलब्ध करून देऊ शकतात.
BNPL कडे केवळ कर्जाचे उत्पादन म्हणून न पाहता, ग्राहक टिकवून ठेवण्याचे आणि ठेवींचे संबंध मजबूत करण्याचे धोरणात्मक साधन म्हणून पाहण्याची गरज आहे. ग्राहक पैसे कसे द्यायचे हे ठरवत असताना वित्तीय संस्था उपस्थित राहिल्या, तर फिनटेक कंपन्यांकडे जाणारा ग्राहक संबंध रोखण्याची मोठी संधी बँकांना मिळू शकते.
