बँकिंगमध्ये एआयचा वाढता वापर : मोठी कामे द्या, पण संपूर्ण जबाबदारी सोपवू नका

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि विशेषतः एजेंटिक एआय (Agentic AI) हे बँकिंग आणि वित्तीय क्षेत्रातील कामकाजात मोठे बदल घडवून आणत आहेत. अनेक संस्था एआय एजंट्सना मानवी कर्मचाऱ्यांच्या संपूर्ण भूमिका देण्याचा विचार करत आहेत. मात्र तज्ज्ञांच्या मते, ही रणनीती अनेकदा खर्चिक आणि धोकादायक ठरू शकते. एखाद्या स्वयंचलित वाहनाला कोणताही नकाशा, नियम किंवा मर्यादा न देता वर्दळीच्या रस्त्यावर सोडणे जितके चुकीचे ठरेल, तितकेच चुकीचे एआय एजंट्सना संपूर्ण कामाची जबाबदारी देणे ठरू शकते.

एजेंटिक एआयची खरी ताकद संपूर्ण भूमिका पार पाडण्यात नसून विशिष्ट आणि स्पष्टपणे परिभाषित केलेली कामे अचूकपणे पूर्ण करण्यात आहे. जेव्हा वित्तीय संस्था एखाद्या एआय एजंटला संपूर्ण विभाग किंवा भूमिका हाताळण्याची मुभा देतात, तेव्हा तो अनेक अपवादात्मक परिस्थिती, विविध निर्णय आणि असंख्य पर्यायी मार्ग समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. यामुळे त्याला सतत माहिती शोधावी लागते, विविध साधनांचा वापर करावा लागतो आणि मोठ्या प्रमाणात संगणकीय संसाधने खर्च करावी लागतात. परिणामी खर्च वाढतो आणि अपेक्षित कार्यक्षमता मिळण्याऐवजी कामकाज अधिक गुंतागुंतीचे बनते.

तज्ज्ञांचे मत आहे की संस्थांनी प्रथम विद्यमान भूमिकांचे लहान-लहान कार्यांमध्ये विभाजन करावे. प्रत्येक कार्यासाठी स्पष्ट इनपुट, अपेक्षित आउटपुट आणि कार्यान्वयनाच्या मर्यादा निश्चित कराव्यात. यामुळे एआय एजंटला नेमके काय करायचे आहे हे स्पष्ट होते आणि तो अधिक अचूक, वेगवान आणि कमी खर्चात काम करू शकतो. मानवी कर्मचाऱ्यांची संपूर्ण जागा घेण्याऐवजी कार्यप्रवाहातील विशिष्ट टप्पे स्वयंचलित करण्यावर भर देणे अधिक परिणामकारक ठरते.

बँकिंग क्षेत्रातील गृहकर्जासाठीच्या ‘तुमच्या ग्राहकाला ओळखा’ (KYC) प्रक्रियेचे उदाहरण यासाठी महत्त्वाचे ठरते. या प्रक्रियेत विविध प्रकारची कागदपत्रे, अपवादात्मक प्रकरणे आणि संरचित तसेच असंरचित माहितीचा समावेश असतो. अशा परिस्थितीत संपूर्ण प्रक्रिया एका एआय एजंटच्या हाती सोपवण्याऐवजी ती अनेक टप्प्यांमध्ये विभागणे आवश्यक असते.

पहिल्या टप्प्यात ग्राहकांनी सादर केलेल्या कागदपत्रांमधून अचूक माहिती काढणे महत्त्वाचे असते. यासाठी डॉक्युमेंट एआय तंत्रज्ञानाचा वापर केला जाऊ शकतो. हे तंत्रज्ञान कागदपत्रांचे वर्गीकरण करते, त्यांमधील महत्त्वाची माहिती वेगळी करते आणि संरचित स्वरूपात सादर करते. या प्रक्रियेचा उद्देश एआयला अनुमान काढण्याऐवजी सत्यापित आणि विश्वसनीय माहिती उपलब्ध करून देणे हा असतो. कारण चुकीच्या किंवा अपूर्ण माहितीवर आधारित विश्लेषण केल्यास पुढील सर्व निर्णयांवर परिणाम होऊ शकतो.

म्हणूनच तज्ज्ञ “तर्काच्या आधी पुरावा” या तत्त्वावर भर देतात. कोणतेही विश्लेषण किंवा निर्णय घेण्यापूर्वी संबंधित तथ्ये आणि डेटा अचूकपणे संकलित करणे आवश्यक असते. जनरेटिव्ह एआयची भूमिका सुरुवातीच्या डेटा संकलन प्रक्रियेत मर्यादित ठेवून सत्यापित माहितीचा मजबूत पाया तयार करणे अधिक महत्त्वाचे मानले जाते.

यानंतरचा टप्पा म्हणजे नियंत्रण बिंदू किंवा ‘गार्डरेल्स’ लागू करणे. प्रत्येक कागदपत्र वैध आहे असे गृहीत धरता येत नाही. त्यामुळे दस्तऐवजांमध्ये फेरफार झाला आहे का, ते कृत्रिमरीत्या तयार केलेले आहेत का किंवा त्यात फसवणुकीची शक्यता आहे का याची तपासणी करणे आवश्यक असते. जर एखादे प्रकरण संशयास्पद वाटले, तर ते स्वयंचलितपणे मानवी पुनरावलोकनासाठी पाठविण्याची व्यवस्था असावी.

याशिवाय कागदपत्रांमधील माहितीची सुसंगतता तपासणेही आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, बँक स्टेटमेंट आणि पगाराच्या पावत्या एकमेकांशी जुळतात का, सर्व कागदपत्रे एकाच व्यक्तीची आहेत का, अर्जातील माहिती पूर्ण भरलेली आहे का अशा मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे प्रणालीने निश्चित स्वरूपात तपासली पाहिजेत. या तपासण्यांमध्ये त्रुटी आढळल्यास, प्रणालीने गहाळ किंवा विसंगत माहिती स्पष्टपणे दर्शविणारा अहवाल तयार करावा.

अपूर्ण किंवा विसंगत डेटावर आधारित सखोल विश्लेषण करण्याचा प्रयत्न केल्यास एआय एजंट्स अनेकदा चुकीचे निष्कर्ष काढतात. त्यामुळे मोठ्या भाषा मॉडेल्सना (LLMs) कामाला लावण्यापूर्वी डेटाची गुणवत्ता आणि सुसंगतता सुनिश्चित करणे अत्यावश्यक आहे. यासाठी दस्तऐवज तपासणी, फसवणूक शोध यंत्रणा आणि अपवाद व्यवस्थापनाचे स्वतंत्र मार्ग असणे गरजेचे आहे.

एजेंटिक एआयच्या वापरात सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे मजबूत सिस्टम आर्किटेक्चर. एआय एजंटची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या बुद्धिमत्तेवर अवलंबून नसते, तर त्याला उपलब्ध करून दिलेल्या नियमांवर, संदर्भांवर आणि मर्यादांवरही अवलंबून असते. योग्य प्रणाली रचना एजंटला आवश्यक निर्णय घेण्यासाठी अचूक मार्गदर्शन करते आणि त्याचे काम अपेक्षित चौकटीत ठेवते.

बँकिंग क्षेत्रात एआयचा वाढता वापर पाहता अनेक संस्था स्वयंचलनाद्वारे खर्च कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मात्र संपूर्ण भूमिका स्वयंचलित करण्याच्या मोहात पडण्याऐवजी विशिष्ट कार्यांचे स्वयंचलीकरण करणे अधिक व्यवहार्य ठरत आहे. योग्य नियंत्रण, सत्यापित डेटा आणि स्पष्ट कार्यमर्यादा यांच्या आधारे एआय एजंट्स सातत्यपूर्ण आणि विश्वासार्ह परिणाम देऊ शकतात.