ना मृत्युपत्र, ना वारसदार? कुटुंबातील व्यक्तीच्या निधनानंतर बँकेतील FD चे पैसे कसे मिळवाल?

आपल्या कुटुंबातील ज्येष्ठ व्यक्ती, पालक किंवा आजी-आजोबांचे अचानक निधन होणे हा कुटुंबासाठी अत्यंत मोठा भावनिक धक्का असतो. अशा कठीण काळात आर्थिक बाबींवर चर्चा करणे किंवा त्याकडे लक्ष देणे कोणालाच आवडत नाही. मात्र, भविष्यातील संभाव्य कायदेशीर आणि आर्थिक अडचणी टाळण्यासाठी मृताच्या नावे असलेल्या बँकेतील मुदत ठेवींचा (Fixed Deposits - FD) प्रश्न वेळीच मार्गी लावणे अनिवार्य ठरते.

जर मृत व्यक्तीने बँकेत कोणाला 'नॉमिनी' (Nominee) केले नसेल किंवा कोणतेही मृत्युपत्र (Will) बनवले नसेल, तर पैसे नेमके कोणाला आणि कसे मिळतात? याबाबतची सविस्तर प्रक्रिया आणि नियम जाणून घेऊया.

१. सर्वात आधी 'नॉमिनी' (वारसदार) तपासा

बँकेतील मुदत ठेवीचे पैसे काढण्यासाठी सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे 'नॉमिनी'. संबंधित एफडीवर जर कोणाचे नाव नॉमिनी म्हणून नोंदवलेले असेल, तर बँक केवळ मृत्यू प्रमाणपत्र (Death Certificate) आणि ओळखपत्राची (ID Proof) पडताळणी करून लगेच पैसे सुपूर्द करते.

कायद्यानुसार, 'नॉमिनी' हा त्या पैशांचा अंतिम 'मालक' नसून तो केवळ बँकेचा एक 'विश्वस्त' (Trustee) असतो. मृताच्या कायदेशीर वारसांमध्ये या पैशांचे वाटप नंतर कायदेशीररित्या होऊ शकते.

२. नॉमिनी किंवा मृत्युपत्र नसेल तर काय?

जर एफडीवर कोणाचेही नाव नसेल आणि कोणतेही मृत्युपत्र केलेले नसेल, तर बँक कायदेशीर वारस प्रमाणपत्र (Succession/Legal Heir Certificate) मागते. हिंदू वारसा कायद्यानुसार (Hindu Succession Act), मृत व्यक्तीच्या पैशांवर पहिला हक्क खालील व्यक्तींचा असतो:

• मृत व्यक्तीची पत्नी / पती

• मुले

• आई

३. कोणती कागदपत्रे आवश्यक आहेत?

बँकेत दावा (Claim) दाखल करण्यासाठी खालील कागदपत्रांची आवश्यकता असते:

१. मृत व्यक्तीचे मूळ मृत्यू प्रमाणपत्र (Original Death Certificate).

२. एफडीच्या मूळ पावत्या (Original FD Receipts) किंवा त्याचा तपशील.

३. सर्व हयात कायदेशीर वारसांचे ओळखपत्र आणि पत्त्याचा पुरावा (KYC Documents).

४. ना हरकत प्रमाणपत्र (NOC): जर सर्व वारसांपैकी केवळ एकाच व्यक्तीला पैसे हवे असतील, तर इतर सर्व वारसांचे स्वाक्षरी केलेले 'ना हरकत प्रमाणपत्र' आवश्यक असते.

४. रक्कम मोठी असल्यास कोर्टाची पायरी!

• रक्कम मोठी असेल तर: जर मुदत ठेवीची रक्कम खूप मोठी असेल आणि कुटुंबात पैशांवरून वाद असतील, तर बँक कोर्टाकडून 'सक्सेशन सर्टिफिकेट' (Succession Certificate) आणण्यास सांगते. ही न्यायालयीन प्रक्रिया असल्यामुळे यासाठी काही महिने किंवा वर्षभराचा वेळ लागू शकतो.

• रक्कम लहान असेल तर: जर रक्कम लहान असेल, तर बँका काही अंतर्गत नियम, जामीनदार (Surety) किंवा हमीपत्रांच्या (Indemnity Bond) आधारे ही प्रक्रिया अधिक सोपी आणि गतिमान करतात.

तज्ज्ञांचा महत्त्वाचा सल्ला

कायदेशीर कागदपत्रांची जुळवाजुळव करण्यापूर्वी, थेट संबंधित बँकेच्या शाखेत जाऊन त्यांच्या अटी आणि क्लेम फॉर्म (Claim Form) समजून घ्या. कुटुंबात आपापसात संवाद आणि सामंजस्य असेल तर ही प्रक्रिया वेगाने पूर्ण होते. याउलट, वाद असल्यास प्रकरण कोर्ट-कचेऱ्यांमध्ये अडकू शकते.

अंतिम उपाय: या सर्व कटकटी आणि कायदेशीर कचाट्यातून वाचण्यासाठी आपल्या सर्व बँक खात्यांवर आणि गुंतवणुकीवर वेळीच 'नॉमिनी' (Nominee) नोंदविणे हाच सर्वात उत्तम, सोपा आणि सुरक्षित मार्ग आहे, असा सल्ला आर्थिक क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी दिला आहे.