मुंबई: बँकेत खाते उघडताना आपण 'नॉमिनी' (Nominee) किंवा वारसदार म्हणून कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीचे नाव देतो. अनेकांना असे वाटते की नॉमिनीचे नाव नोंदवले म्हणजे सर्व कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण झाली. पण विचार करा, जर दुर्दैवाने बँक खातेधारक आणि नॉमिनी या दोघांचाही मृत्यू झाला, तर त्या खात्यातील पैशांचे काय होते? अशा परिस्थितीत पैसे कोणाला मिळतात आणि कोणती कायदेशीर प्रक्रिया पार पाडावी लागते? रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आणि भारतीय कायद्यानुसार याची नेमकी तरतूद काय आहे, हे समजून घेणे प्रत्येकासाठी महत्त्वाचे आहे.
सर्वप्रथम एक गोष्ट लक्षात घेणे गरजेचे आहे की, नॉमिनी म्हणजे त्या पैशांचा मालक नव्हे. १९८४ च्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या एका ऐतिहासिक निकालानुसार, नॉमिनी हा केवळ त्या रकमेचा 'विश्वस्त' (Trustee) असतो. * नॉमिनीचे काम बँकेकडून पैसे ताब्यात घेणे आणि ते मृत व्यक्तीच्या कायदेशीर वारसांपर्यंत पोहोचवणे इतकेच असते.
जर नॉमिनीचा मृत्यू झाला असेल, तर बँक खात्यातील पैशांवर हक्क सांगण्याचा अधिकार थेट कायदेशीर वारसांना (Legal Heirs) मिळतो.
जर खातेधारकाने मृत्युपत्र केले असेल, तर त्यातील तरतुदींनुसार मालमत्तेचे वाटप होते. मात्र, मृत्युपत्र नसेल तर:
संबंधित व्यक्तीच्या धर्माच्या वैयक्तिक कायद्यानुसार (उदा. हिंदू उत्तराधिकार कायदा) वारसांची निवड केली जाते.
अशा वेळी बँकेकडून पैसे मिळवण्यासाठी 'सक्सेशन सर्टिफिकेट' (Succession Certificate) अर्थात उत्तराधिकार प्रमाणपत्र सादर करणे अनिवार्य असते. हे प्रमाणपत्र न्यायालयाद्वारे दिले जाते.
संयुक्त खात्याच्या बाबतीत प्रक्रिया तुलनेने सोपी असते:
जर खाते 'Either or Survivor' मोडवर असेल आणि एका खातेधारकाचा मृत्यू झाला, तर हयात असलेला दुसरा खातेधारक केवळ मृत्यू प्रमाणपत्र सादर करून खाते चालू ठेवू शकतो किंवा रक्कम काढू शकतो.
परंतु, जर दोघांचाही मृत्यू झाला, तर पुन्हा कायदेशीर वारसांनाच पुढाकार घ्यावा लागतो.
जर एखाद्या बँक खात्यावर सलग १० वर्षे कोणीही दावा केला नाही किंवा कोणताही व्यवहार झाला नाही, तर:
DEAF फंड: रिझर्व्ह बँक ती रक्कम 'अनक्लेम्ड डिपॉझिट' म्हणून घोषित करते आणि ती रक्कम 'ठेवीदार शिक्षण आणि जागरूकता' (DEAF) निधीकडे वर्ग केली जाते.
पैसे बुडतात का?
नाही. कायदेशीर वारस योग्य कागदपत्रे, ओळखपत्रे आणि न्यायालयाचे उत्तराधिकार प्रमाणपत्र सादर करून ही रक्कम कधीही परत मिळवण्यासाठी बँकेकडे अर्ज करू शकतात.
अशा कायदेशीर कचाट्यातून वाचण्यासाठी बँक खात्यात एकापेक्षा जास्त नॉमिनी नोंदवण्याची सुविधा आता अनेक बँका देतात. तसेच, आपले मृत्युपत्र तयार ठेवणे हा वारसांना विनासायास पैसे मिळवून देण्याचा सर्वात उत्तम मार्ग आहे.
