मध्यपूर्वेत वाढत चाललेल्या संघर्षाचा परिणाम आता जागतिक आर्थिक बाजारांवर स्पष्टपणे दिसू लागला आहे. या तणावामुळे आशियाई चलनांवर मोठा दबाव निर्माण झाला असून भारतीय रुपयानेही विक्रमी नीचांकी पातळी गाठली आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (रिझर्व्ह बँक) या आठवड्यात आक्रमक हस्तक्षेप करत सुमारे १२ अब्ज डॉलर विकून रुपयाचे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
रॉयटर्सशी बोललेल्या सात बँकर्सनी दिलेल्या माहितीनुसार, रिझर्व्ह बँकेने केलेल्या हस्तक्षेपाचा अंदाज ९ अब्ज डॉलर ते १५ अब्ज डॉलर इतका आहे. या अंदाजाचा मध्य सुमारे १२ अब्ज डॉलर इतका ठरतो.
मध्यपूर्वेतील संघर्ष सातव्या दिवशीही सुरूच असल्याने जागतिक बाजारात अनिश्चितता वाढली आहे. या तणावाचा थेट परिणाम कच्च्या तेलाच्या बाजारावर झाला असून या आठवड्यात तेलाच्या किमती सुमारे १६ टक्क्यांनी वाढल्या आहेत.
तेलाच्या किमती वाढल्यामुळे भारतासारख्या आयातदार देशांवर दबाव वाढतो. परिणामी रुपयावरही घसरणीचा दबाव वाढतो. याचदरम्यान परदेशी गुंतवणूकदारांनी भारतीय शेअर बाजारातून सुमारे २ अब्ज डॉलरची गुंतवणूक काढून घेतल्याची माहिती मिळते.
युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर आयातदारांनी आगामी पेमेंट्स सुरक्षित करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात डॉलर खरेदी करण्यास सुरुवात केली आहे. यामुळे विदेशी चलन बाजारात डॉलरची मागणी वाढली आणि रुपयावर आणखी दबाव निर्माण झाला.
या परिस्थितीत रुपयातील तीव्र घसरण रोखण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने बाजारात थेट हस्तक्षेप केला.
बँकर्सच्या माहितीनुसार, रिझर्व्ह बँकेने केवळ स्पॉट मार्केटमध्येच नव्हे तर विविध डेरिव्हेटिव्ह बाजारांमध्येही हस्तक्षेप केला. यामध्ये खालील साधनांचा वापर करण्यात आला :
स्पॉट मार्केट
फॉरवर्ड कॉन्ट्रॅक्ट्स
फ्युचर्स
एनडीएफ (Non-Deliverable Forward)
एका सरकारी बँकेत काम करणाऱ्या बँकरने सांगितले की, एनडीएफ मार्केटमध्ये सर्वाधिक हालचाल दिसून आली, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातही रुपयावरील दबाव कमी करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
बँकर्सच्या मते, गुरुवारी रिझर्व्ह बँकेचा हस्तक्षेप सर्वाधिक होता. स्थानिक चलन बाजार उघडण्यापूर्वीच रिझर्व्ह बँकेने डॉलर विक्री केली. ही रणनीती रिझर्व्ह बँकेने यापूर्वीही वापरलेली आहे.
प्री-ओपन सत्रात तरलता कमी असते. त्यामुळे तुलनेने कमी डॉलर विक्रीमुळेही बाजारावर मोठा परिणाम होतो आणि रुपयाला तात्पुरता आधार मिळतो.
रिझर्व्ह बँकेच्या या हस्तक्षेपानंतर इंटरबँक ऑर्डर मॅचिंग सिस्टीममध्ये रुपयामध्ये तात्काळ सुधारणा दिसून आली. काही मिनिटांतच रुपया सुमारे ९२.१० वरून ९१.१० प्रति डॉलर इतका मजबूत झाला.
तथापि नंतर ही तेजी काही प्रमाणात कमी झाली. शुक्रवारी दुपारी २ वाजता रुपया प्रति डॉलर सुमारे ९१.६८ या पातळीवर व्यवहार करत होता.
या सर्व घडामोडींच्या पार्श्वभूमीवर भारताचा परकीय चलन साठा अजूनही मजबूत स्थितीत आहे. सध्या देशाचा परकीय चलन साठा ७२३ अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त आहे, जो जगातील सर्वात मोठ्या साठ्यांपैकी एक मानला जातो.
यामुळे आवश्यकतेनुसार रिझर्व्ह बँकेला बाजारात हस्तक्षेप करण्याची आर्थिक क्षमता उपलब्ध आहे.
रिझर्व्ह बँक नेहमीच स्पष्ट करते की ती रुपयाचा ठराविक दर लक्ष्य करत नाही, परंतु विदेशी चलन बाजारातील अति अस्थिरता कमी करण्यासाठी हस्तक्षेप करते. या प्रकरणातही रिझर्व्ह बँकेने अधिकृत टिप्पणी दिलेली नाही.
एकंदरीत, मध्यपूर्वेतील वाढत्या संघर्षामुळे जागतिक आर्थिक बाजार अस्थिर झाले आहेत. तेलाच्या किमती वाढ, परदेशी निधी बाहेर जाणे आणि डॉलरची वाढती मागणी यामुळे रुपयावर दबाव आला असून, परिस्थिती स्थिर ठेवण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेला मोठ्या प्रमाणावर हस्तक्षेप करावा लागत आहे.