अमेरिकेतील चाइमच्या (अमेरिकेतील चाईम (Chime) ही एक लोकप्रिय डिजिटल वित्तीय तंत्रज्ञान (Fintech) कंपनी आहे. ही कोणतीही पारंपारिक बँक नाही, तर ती मोबाईल अॅपद्वारे ऑनलाइन बँकिंग सेवा पुरवते). जून २०२५ मधील आयपीओनंतर केवळ ऑनलाइन बँकिंगचा विषय पुन्हा चर्चेत आला आहे. रिव्हल बँकिंग रिसर्चने अमेरिकेतील दोन लाखांहून अधिक बँकिंग ग्राहकांचा अभ्यास केला. त्यानुसार, ५१ टक्के ग्राहकांकडे आता डिजिटल बँकेत चालू किंवा बचत खाते आहे. त्यामुळे पारंपरिक बँका आणि पतसंस्थांसाठी डिजिटल बँकिंगमधील स्पर्धेकडे दुर्लक्ष करणे आता शक्य नाही.
मात्र, प्रत्येक नवीन फिनटेक किंवा निओबँक हा पारंपरिक संस्थांसाठी मोठा धोका आहे, असे मानणेही योग्य ठरणार नाही. वास्तविक धोका नेमका कुठे आहे, हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
रिव्हल बँकिंग रिसर्चच्या अभ्यासानुसार, पारंपरिक बँकांच्या तुलनेत अनेक केवळ ऑनलाइन बँकांची ग्राहकांमध्ये जागरूकता अद्याप कमी आहे. अमेरिकेतील पारंपरिक बँकेची सरासरी ब्रँड जागरूकता सुमारे ३१ टक्के आहे. ११ प्रमुख डिजिटल बँकांपैकी केवळ चाइम, सोफी, अॅली बँक आणि डेव्ह यांची जागरूकता २५ टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे.
याचा अर्थ पारंपरिक संस्थांनी प्रत्येक नव्या डिजिटल स्पर्धकावर लक्ष ठेवण्यापेक्षा प्रत्यक्षात मोठी व्याप्ती असलेल्या प्रमुख डिजिटल ब्रँड्सवर लक्ष केंद्रित करणे अधिक योग्य ठरेल.
केवळ ऑनलाइन बँका विशिष्ट आर्थिक गरजा पूर्ण करण्यात प्रभावी ठरत आहेत. चाइमने क्रेडिट-बिल्डिंग सुविधा आणि ठेवींवर लवकर प्रवेश यामुळे लोकप्रियता मिळवली आहे, तर वॅरोने उच्च-उत्पन्न बचत खात्यांवर भर दिला आहे.
मात्र, अनेक डिजिटल बँकांकडे पारंपरिक बँका किंवा पतसंस्थांइतकी व्यापक उत्पादन श्रेणी उपलब्ध नाही. चाइमकडे मुख्य बँकिंग उत्पादने तुलनेने मर्यादित आहेत. सोफीसारख्या व्यापक सेवा देणाऱ्या डिजिटल संस्थेकडेही सीडी किंवा पारंपरिक मनी मार्केट खात्यांसारखी काही उत्पादने उपलब्ध नाहीत.
त्यामुळे विविध प्रकारची खाती, कर्जे, गुंतवणूक आणि इतर आर्थिक सेवा एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देणे हा पारंपरिक बँका आणि पतसंस्थांसाठी महत्त्वाचा स्पर्धात्मक फायदा ठरू शकतो.
डिजिटल बँकिंग वाढत असले तरी ग्राहकांना प्रत्यक्ष शाखेचा पर्याय पूर्णपणे नकोसा झालेला नाही. अभ्यासानुसार, ६७ टक्के बँकिंग ग्राहक नवीन वित्तीय संस्थेचा विचार करताना जवळ शाखा असणे महत्त्वाचे मानतात.
याच पार्श्वभूमीवर अमेरिकेतील बँक ऑफ अमेरिकेने २०२५ मध्ये २०२७ अखेरपर्यंत १५० नवीन शाखा उघडण्याची योजना जाहीर केली होती. यावरून डिजिटल सेवांसोबत प्रत्यक्ष उपस्थितीलाही महत्त्व असल्याचे दिसून येते.
डिजिटल बँकांसाठी सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ग्राहक एखाद्या ब्रँडला ओळखतात की नाही, यापेक्षा त्या ब्रँडचा बँकिंगसाठी विचार करतात की नाही.
रिव्हल बँकिंग रिसर्चनुसार, पारंपरिक बँकांचे जागरूकता-ते-विचार गुणोत्तर सुमारे २० टक्के आहे, तर प्रमुख ११ डिजिटल बँकांसाठी हे प्रमाण सरासरी ४० टक्के आहे. चाइमसाठी हे प्रमाण ५६ टक्क्यांपर्यंत जाते.
म्हणजेच, डिजिटल बँकांची ग्राहकांमधील एकूण ओळख कमी असली तरी त्यांना ओळखणारे ग्राहक त्यांचा पर्याय म्हणून विचार करण्याची शक्यता अधिक आहे. पारंपरिक संस्थांसाठी ही बाब निश्चितच लक्ष देण्यासारखी आहे.
२०२४ च्या सुरुवातीला ऑनलाइन बँक निवडण्याची गरज नसल्याचे सांगणाऱ्या ग्राहकांचे प्रमाण २३ टक्के होते. २०२६ च्या सुरुवातीला हे प्रमाण १७ टक्क्यांवर आले.
तसेच, चालू किंवा बचत खाते उघडण्याचा विचार करणाऱ्या ग्राहकांपैकी २४ टक्के ग्राहकांनी पुढील वर्षात केवळ ऑनलाइन बँकेत प्राथमिक खाते उघडण्याची शक्यता व्यक्त केली. दोन वर्षांपूर्वी हे प्रमाण १६ टक्के होते.
यामागे बँकिंग व्यवहारांसाठी मानवी मदतीवरील ग्राहकांचे अवलंबित्व कमी होणे हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. ग्राहकांना दैनंदिन व्यवहार स्वतः डिजिटल पद्धतीने करण्याची सवय होत असल्याने पारंपरिक बँकांचा मानवी संपर्क हा पूर्वीइतका निर्णायक फायदा राहिलेला नाही.
डिजिटल बँका पारंपरिक बँकांची एकाच वेळी पूर्णपणे जागा घेतील, अशी शक्यता तातडीने दिसत नाही. मात्र, त्या ग्राहकांच्या आर्थिक नात्यात हळूहळू प्रवेश करू शकतात.
ग्राहक आपले संपूर्ण बँकिंग एका डिजिटल बँकेत हलवतीलच असे नाही. त्याऐवजी ते चालू खाते एका डिजिटल बँकेत, बचत खाते दुसऱ्या बँकेत आणि वाहन कर्ज तिसऱ्या संस्थेकडून घेऊ शकतात. त्यामुळे पारंपरिक संस्थांसाठी खरा धोका म्हणजे एका वेळी एक खाते, एक उत्पादन किंवा एक आर्थिक गरज गमावण्याचा आहे.
विश्वास आणि दीर्घ अनुभव अधोरेखित करा : डिजिटल स्पर्धकांशी प्रत्येक बाबतीत स्पर्धा करण्याऐवजी विश्वासार्हता, स्थिरता आणि स्थानिक अनुभव यावर भर द्यावा.
शाखांना अधिक महत्त्व द्या : शाखा ही केवळ व्यवहाराची जागा न राहता ग्राहकांना आर्थिक मार्गदर्शन देणारे केंद्र बनवावे.
खाते उघडणे सोपे करा : डिजिटल खाते उघडण्याची प्रक्रिया, ऑनबोर्डिंग आणि ग्राहक संवाद अधिक जलद व सुलभ करणे आवश्यक आहे.
उत्पादनांची विविधता वापरा : बचत, कर्ज, गुंतवणूक आणि इतर आर्थिक सेवा एकाच संस्थेत उपलब्ध करून देण्याचा फायदा ग्राहकांना स्पष्टपणे समजावून सांगावा.
ग्राहकांच्या बदलत्या गरजा मोजा : नियमित सर्वेक्षण, ग्राहक अभिप्राय, डेटा विश्लेषण आणि फोकस ग्रुपच्या माध्यमातून ग्राहकांची बदलती अपेक्षा समजून घ्यावी.
डिजिटल बँकिंगचा विस्तार हा पारंपरिक बँका आणि पतसंस्थांसाठी केवळ धोका नसून स्वतःमध्ये बदल घडवून आणण्याची संधीही आहे. डिजिटल सुविधा आणि मानवी विश्वास यांचा योग्य मेळ साधणाऱ्या संस्था भविष्यात ग्राहकांचे नाते अधिक मजबूत ठेवू शकतील.