ग्राहकांच्या आर्थिक आरोग्याचे मूल्यांकन करण्यासाठी केवळ क्रेडिट स्कोअर, परतफेडीचा इतिहास किंवा कर्जाची एकूण रक्कम पाहणे आता पुरेसे राहिलेले नाही. आजचा ग्राहक एकाच वेळी गृहकर्ज, वाहन कर्ज, वैयक्तिक कर्ज, क्रेडिट कार्ड, 'बाय नाऊ पे लेटर' (BNPL) आणि इतर अनेक प्रकारच्या कर्जांचा वापर करत असल्याने कर्जाची गुंतागुंत (Debt Complexity) हा आर्थिक तणावाचा अधिक प्रभावी निर्देशक ठरत असल्याचे एका नव्या अभ्यासातून समोर आले आहे.
भारतातील सहकारी बँका आणि पतसंस्था यांच्यासाठीही हा महत्त्वाचा संदेश आहे. ग्राहकांच्या कर्जफेडीची क्षमता तपासताना केवळ एका कर्जाचा विचार न करता त्यांच्या संपूर्ण आर्थिक जबाबदाऱ्यांचा अभ्यास करणे भविष्यात अधिक आवश्यक ठरणार आहे.
अभ्यासानुसार, ग्राहक एका प्रकारच्या कर्जातून दोन प्रकारच्या कर्जांकडे वळल्यानंतर त्यांच्या कर्जाची सरासरी रक्कम दहा पटींपेक्षा अधिक वाढते. गृहकर्ज वगळले तरी दुसरा कर्जप्रकार जोडल्यावर एकूण कर्जाची रक्कम ७.३ पट अधिक असल्याचे आढळले.
यावरून स्पष्ट होते की जोखीम केवळ कर्जाच्या रकमेत नसून, ग्राहक किती प्रकारच्या आर्थिक जबाबदाऱ्या सांभाळत आहे यामध्येही असते.
आज अनेक ग्राहकांकडे विविध बँका, एनबीएफसी, फिनटेक कंपन्या आणि पतसंस्थांकडील कर्जे असतात. त्यामुळे सहकारी बँकांनी केवळ स्वतःकडील कर्जाचा इतिहास न पाहता ग्राहकाच्या एकूण आर्थिक बांधिलकीचे चित्र समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
यासाठी पुढील बाबींकडे विशेष लक्ष देता येईल:
ग्राहकाकडे किती प्रकारची कर्जे आहेत याचे विश्लेषण.
विविध कर्जांच्या हप्त्यांचा एकत्रित मासिक भार.
वेगवेगळ्या कर्जांच्या देय तारखा व रोख प्रवाहावर होणारा परिणाम.
कर्ज पुनर्रचनेची गरज आधीच ओळखणे.
आर्थिक सल्ला व योग्य कर्ज नियोजनाची सुविधा उपलब्ध करून देणे.
अभ्यासातील आणखी एक महत्त्वाचा निष्कर्ष म्हणजे ९० टक्के ग्राहकांकडे क्रेडिट कार्डची थकबाकी असली तरी एकूण कर्जामध्ये त्याचा वाटा फक्त ७.२ टक्के आहे.
विशेष म्हणजे अनेक क्रेडिट कार्ड असलेल्या ग्राहकांनी उपलब्ध मर्यादेपैकी कमी क्रेडिट वापरल्याचे दिसून आले. त्यामुळे केवळ कार्डांची संख्या पाहून ग्राहक धोकादायक आहे असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
गृहकर्जानंतर ग्राहकांवरील सर्वाधिक आर्थिक भार वाहन कर्जाचा असल्याचे अभ्यासात आढळले. वाहन ही घसारा होणारी मालमत्ता असल्याने त्यावरील हप्ते ग्राहकांच्या मासिक आर्थिक ताणात मोठी भर घालू शकतात.
सहकारी बँका व पतसंस्थांनी वाहन कर्जधारकांसाठी स्वतंत्र जोखीम विश्लेषण व आर्थिक सल्ला सेवा विकसित करण्याची गरज आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यातील कर्जमंजुरी, जोखीम व्यवस्थापन आणि वैयक्तिकृत आर्थिक सेवा या एका खात्याच्या शिल्लकीवर नव्हे, तर ग्राहकाच्या सर्व आर्थिक जबाबदाऱ्यांच्या परस्परसंबंधांवर आधारित असतील.
भारतीय सहकारी बँका व पतसंस्थांनी डिजिटल डेटा विश्लेषण, ग्राहकांच्या एकत्रित कर्जप्रोफाइलचे मूल्यांकन आणि वेळेपूर्वी आर्थिक ताण ओळखणाऱ्या प्रणाली विकसित केल्यास थकीत कर्जाचे प्रमाण कमी करण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
बदलत्या आर्थिक वातावरणात क्रेडिट स्कोअर हा एकमेव जोखीम निर्देशक राहिलेला नाही. ग्राहक किती प्रकारची कर्जे हाताळत आहे, त्यांचा एकत्रित आर्थिक भार किती आहे आणि परतफेडीची क्षमता कशी बदलत आहे, याचा समग्र विचार करणे आवश्यक झाले आहे.
भारतीय सहकारी बँका आणि पतसंस्था यांनीही पारंपरिक कर्जमूल्यांकनाच्या चौकटीबरोबर ग्राहकाच्या संपूर्ण आर्थिक परिसंस्थेचा अभ्यास करण्यावर भर दिल्यास अधिक सुरक्षित कर्जवाटप, कमी थकबाकी आणि अधिक सक्षम ग्राहक सेवा साध्य होऊ शकते.