ग्रामीण व मध्यमवर्गीय भागातील डिजिटल साक्षरता वाढली असली, तरी सहकारी बँकिंग क्षेत्रात प्रत्यक्ष ऑनलाईन व्यवहारांचे प्रमाण अजूनही मर्यादित आहे. मोबाईल बँकिंगच्या वापराबाबत ग्राहकांमध्ये दोन स्पष्ट गट पाहायला मिळत आहेत:
तरुण वर्ग (१८ ते ४० वयोगट):
सहकारी बँकांचे तरुण ग्राहक मोबाईल अ‍ॅप, यूपीआय (UPI) आणि क्यूआर कोड (QR Code) द्वारे नियमित व्यवहार करत आहेत. त्यांच्यासाठी ऑनलाईन बँकिंग हे जलद, सोयीचे आणि वेळेची बचत करणारे माध्यम ठरत आहे.
ज्येष्ठ नागरिक व छोटे व्यावसायिक:
हे ग्राहक अजूनही पारंपरिक बँकिंगवरच जास्त विश्वास ठेवतात. मोबाईल बँकिंगचा वापर ते केवळ शिल्लक (Balance) तपासणे किंवा मिनी स्टेटमेंट पाहण्यापुरताच मर्यादित ठेवतात. पैसे काढणे, भरणे, कर्ज किंवा फिक्स्ड डिपॉझिट (FD) यांसारख्या महत्त्वाच्या कामांसाठी ते बँकेच्या शाखेत जाऊन, रांगेत उभे राहून पासबुक अपडेट करणेच सुरक्षित मानतात.
सहकारी बँकांचे ग्राहक ऑनलाईन व्यवहार टाळण्यामागे तीन प्रमुख कारणे समोर येत आहेत:
ऑनलाइन फसवणुकीची (Cyber Fraud) धास्ती:
अलीकडच्या काळात वाढलेल्या ऑनलाईन आर्थिक फसवणुकीच्या बातम्यांमुळे सामान्य आणि ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये प्रचंड भीती आहे. "एक चुकीचे क्लिक झाले आणि खात्यातील सर्व पैसे गायब झाले तर?" या एकाच भीतीपोटी बहुतांश ग्राहक मोबाईल बँकिंगपासून लांब राहतात.
भाषेची अडचण (Language Barrier):
अनेक सहकारी बँकांचे मोबाईल अ‍ॅप्स आजही केवळ इंग्रजीत आहेत. ग्रामीण भागातील ग्राहकांना Beneficiary, IMPS, RTGS यांसारख्या तांत्रिक इंग्रजी शब्दांचा अर्थ न समजल्याने अ‍ॅप वापरताना मोठा संभ्रम निर्माण होतो.
तांत्रिक समस्या आणि क्लिष्ट इंटरफेस:
व्यापारी बँकांच्या तुलनेत सहकारी बँकांचे सर्व्हर अनेकदा डाऊन असणे, अ‍ॅप अचानक बंद पडणे किंवा अ‍ॅपचा गुंतागुंतीचा इंटरफेस (Complex UI) यांमुळे ग्राहकांचा ऑनलाईन यंत्रणेवरील विश्वास कमी होतो.
"सहकारी बँकांचा थेट संबंध तळागाळातील सामान्य माणसाशी असतो. त्यामुळे बँकांनी केवळ तंत्रज्ञान आणून भागणार नाही, तर ग्राहकांच्या मनात सुरक्षेची भावना आणि अ‍ॅप हाताळण्याचा आत्मविश्वास निर्माण करावा लागेल."
सहकारी बँकिंग क्षेत्रातील तज्ज्ञ आणि रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार पुढील पावले उचलणे अत्यंत गरजेचे आहे:
बहुभाषिक (Multi-lingual) अ‍ॅप्स: सर्व सहकारी बँकांनी आपले अ‍ॅप्स मराठी व स्थानिक प्रादेशिक भाषांमध्ये उपलब्ध करून देणे अनिवार्य केले पाहिजे, ज्यामुळे ग्राहकांचा आत्मविश्वास वाढेल.
प्रत्यक्ष साक्षरता मोहीम: बँकेच्या कर्मचाऱ्यांनी व 'बँक मित्रांनी' शाखेत येणाऱ्या ग्राहकांना, विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांना, स्वतःच्या हाताने अ‍ॅप डाउनलोड करून ते वापरण्याचे प्रात्यक्षिक (Demo) दाखवले पाहिजे.
भक्कम सायबर सुरक्षा व जनजागृती: टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) आणि बायोमेट्रिक लॉगिन (फिंगरप्रिंट किंवा फेस आयडी) ची सोय देऊन ग्राहकांना त्यांच्या पैशांच्या सुरक्षिततेची ठोस हमी द्यावी लागेल.
भारतातील ग्रामीण व निमशहरी अर्थव्यवस्थेला बळकटी देणाऱ्या सहकारी बँकांनी रिझर्व्ह बँकेच्या कडक नियमांनंतर स्वतःला तंत्रज्ञानाने सज्ज तर केले आहे; मात्र ही डिजिटल क्रांती प्रत्यक्ष ग्राहकांच्या दैनंदिन सवयीत रुजवणे हेच या क्षेत्रापुढील खरे आव्हान आहे. ज्या दिवशी प्रादेशिक भाषेतील सुलभ अ‍ॅप्स आणि सुरक्षिततेचा विश्वास तळागाळापर्यंत पोहोचेल, त्याच दिवशी सहकारी बँकांचा डिजिटल प्रवास खऱ्या अर्थाने यशस्वी ठरेल.