सध्या बँकिंग आणि वित्तीय क्षेत्रात कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात AI (Artificial Intelligence) चा वापर झपाट्याने वाढत आहे. जागतिक पातळीवर आणि देशांतर्गत बँका एआय तंत्रज्ञानातील आपली गुंतवणूक सातत्याने वाढवत आहेत. मात्र, केवळ प्रयोगांपुरते मर्यादित न राहता कोअर बँकिंग आणि जोखीम व्यवस्थापनात एआयचा प्रभावी वापर करताना बँकांना अनेक मोठ्या आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. डेटाची बिघडलेली गुणवत्ता, विखुरलेली पायाभूत सुविधा आणि कुशल मनुष्यबळाची तीव्र कमतरता यामुळे या गुंतवणुकीतून अपेक्षित परतावा (ROI) मिळण्यात अडथळे निर्माण होत आहेत.
फिनटेक ग्लोबलने उद्धृत केलेल्या ताज्या उद्योग संशोधनानुसार, हे आव्हान केवळ एआय मॉडेल्सच्या उपलब्धतेपुरते मर्यादित नसून संस्थेच्या अंतर्गत सक्षमतेशी जोडलेले आहे:
विखुरलेला डेटा आणि जुनी रचना: विखुरलेल्या आणि असंघटित डेटामुळे एआय मॉडेलची अचूकता आणि कार्यक्षमता खालावते. तसेच जुन्या (Legacy Systems) तंत्रज्ञान रचनेमुळे नवीन एआय प्रणालींचे एकत्रीकरण करणे अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि खर्चिक ठरते.
कौशल्यांची कमतरता: एआय प्रणाली विकसित करणे, त्या प्रमाणित करणे, त्यांचे निरीक्षण व नियंत्रण करणे यासाठी आवश्यक असलेल्या तज्ज्ञ कर्मचाऱ्यांचा तुटवडा आहे.
बाह्य पुरवठादारांवरील अवलंबित्व: अंतर्गत तांत्रिक क्षमतेअभावी बँकांना बाह्य पुरवठादारांवर (Third-party Vendors) अवलंबून राहावे लागत आहे. यामुळे एआय मॉडेलची अंतर्गत कार्यपद्धती समजून घेणे, धोके व्यवस्थापित करणे आणि प्रणालींची दीर्घकालीन देखभाल करणे बँकांसाठी कठीण होत आहे.
एआय तंत्रज्ञान फसवणूक शोधणे (Fraud Detection), नियम पालन (Compliance), ग्राहक सेवा आणि जोखीम मूल्यांकन यांसारख्या क्षेत्रांत अमूलाग्र बदल घडवून आणू शकते. परंतु, या प्रणालींची परिणामकारकता पूर्णपणे मूळ डेटाच्या गुणवत्तेवर आणि संस्थेच्या तंत्रज्ञान हाताळण्याच्या क्षमतेवर अवलंबून असते.
जर बँकांना एआयमधील गुंतवणुकीचा मोजता येण्याजोगा आणि शाश्वत परतावा मिळवायचा असेल, तर केवळ सॉफ्टवेअर खरेदी करून चालणार नाही. त्यासोबतच मजबूत डेटा गव्हर्नन्स, मनुष्यबळ विकास आणि मॉडेल-जोखीम नियंत्रणाची मजबूत व्यवस्था उभारणे अनिवार्य झाले आहे.
व्यापारी बँकांच्या तुलनेत मर्यादित भांडवल आणि संसाधनांमुळे सहकारी बँका (Cooperative Banks) डिजिटल परिवर्तनाच्या शर्यतीत सुरुवातीला थोड्या मागे होत्या. मात्र, बदलत्या स्पर्धात्मक युगात डेटा आणि एआय कौशल्यांमधील तफावत (Skills Gap) भरून काढण्यासाठी सहकारी बँकांनी एक नवा आणि व्यावहारिक मार्ग निवडला आहे:
विशिष्ट प्रशिक्षण कार्यक्रम: नामांकित संस्थांच्या मदतीने कर्मचाऱ्यांसाठी डिजिटल बँकिंग, डेटा अ‍ॅनालिटिक्स आणि एआय साक्षरतेवर विशेष कोर्सेस आयोजित केले जात आहेत.
सहकारी प्रशिक्षण केंद्रे: राज्य आणि जिल्हा पातळीवरील स्वतःच्या प्रशिक्षण केंद्रांद्वारे कर्मचाऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्राथमिक व प्रगत धडे दिले जात आहेत.
सध्याच्या कर्मचाऱ्यांचे सक्षमीकरण: नवीन भरतीवर मर्यादा असल्याने, सहकारी बँका त्यांच्या अनुभवी पारंपारिक कर्मचाऱ्यांना नवीन सॉफ्टवेअर आणि प्रगत डेटा एंट्री पद्धतींचे प्रशिक्षण देत आहेत.
सध्याच्या डिजिटल युगात तंत्रज्ञानाची गती जितकी महत्त्वाची आहे, तितकाच ग्राहकांशी असलेला थेट संपर्कही महत्त्वाचा आहे. सहकारी बँकांमध्ये सध्या ‘अद्ययावत तांत्रिक ज्ञान’ आणि ‘सहकारी बँकिंगचा पारंपरिक मानवी दृष्टिकोन’ यांचा योग्य मेळ घालण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
केवळ नवीन एआय तंत्रज्ञान आणणे म्हणजे यश नव्हे, तर त्यासाठीचा डेटाचा मजबूत पाया रचणे आणि कर्मचाऱ्यांना सक्षम करणे हाच बँकिंग क्षेत्रातील शाश्वत प्रगतीचा खरा मंत्र ठरणार आहे.