रिझर्व्ह बँकेच्या सप्टेंबर २०२६ च्या बुलेटिनमध्ये एआयकडे हल्ल्याचे साधन आणि संरक्षणाचे प्रभावी माध्यम, अशा दोन्ही बाजूंनी पाहण्यात आले आहे. सायबर हल्लेखोर फिशिंग, बनावट ओळख निर्माण करणे, प्रणालीतील त्रुटींचा गैरफायदा घेणे आणि इतर सायबर हल्ले अधिक वेगाने करण्यासाठी एआयचा वापर करू शकतात. दुसरीकडे, बँका याच तंत्रज्ञानाचा वापर धोके ओळखणे, संशयास्पद व्यवहार शोधणे, फसवणूक रोखणे आणि सायबर घटनांना तातडीने प्रतिसाद देण्यासाठी करू शकतात.
एआयमुळे ग्राहक सेवा अधिक वेगवान होण्यासोबतच फसवणूक शोधणे, जोखीम मूल्यांकन, माहितीचे विश्लेषण आणि बँकिंग प्रक्रियांची कार्यक्षमता वाढविण्यास मदत होऊ शकते. मोठ्या प्रमाणातील डेटामधून नमुने ओळखण्याची क्षमता एआयची मोठी ताकद मानली जाते.
मात्र, एआयच्या वेगामुळे चुकीचे निर्णयही वेगाने होऊ शकतात. पतविषयक निर्णय, फसवणुकीचे इशारे, ग्राहकांना सेवा देणे, किंमत ठरविणे किंवा इतर महत्त्वाच्या प्रक्रियांमध्ये स्वयंचलित प्रणालींच्या आउटपुटचा थेट परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे एआयवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता पडताळणी, मानवी देखरेख आणि स्पष्ट उत्तरदायित्व आवश्यक असल्याचे आरबीआयने अधोरेखित केले आहे.
रिझर्व्ह बँकेच्या निरीक्षणानुसार, सायबर हल्लेखोर आणि त्यांच्याविरोधात काम करणाऱ्या संस्थांना आता अनेक समान तांत्रिक साधने उपलब्ध आहेत. त्यामुळे केवळ अत्याधुनिक तंत्रज्ञान उपलब्ध असणे पुरेसे ठरणार नाही.
तंत्रज्ञानाचा शिस्तबद्ध वापर, प्रभावी प्रशासन, योग्य सुरक्षा व्यवस्था आणि संभाव्य धोक्यांची वेळेवर ओळख करण्याची क्षमता असलेल्या संस्थांना अधिक चांगल्या प्रकारे सायबर जोखमींचा सामना करता येऊ शकतो.
बँकिंग क्षेत्रात एआयवर आधारित सायबर सुरक्षा यंत्रणांचा समन्वित वापर करण्याची गरजही रिझर्व्ह बँकेने व्यक्त केली आहे. केंद्रीकृत धोक्यांची माहिती, स्वयंचलित शोध आणि तातडीचा प्रतिसाद यामुळे एका संस्थेपुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण वित्तीय परिसंस्थेतील उदयोन्मुख धोके ओळखण्यास मदत होऊ शकते.
तंत्रज्ञानाशी संबंधित जोखीम ही केवळ आयटी विभागाची समस्या राहिलेली नाही. बँकिंगच्या जवळपास प्रत्येक महत्त्वाच्या प्रक्रियेत तंत्रज्ञानाचा समावेश झाला आहे.
कोअर बँकिंग, डिजिटल पेमेंट, ग्राहक नोंदणी, पत मूल्यांकन, फसवणूक निरीक्षण आणि नियामक अहवाल यांसारख्या प्रक्रियांमध्ये तंत्रज्ञान महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. त्यामुळे तंत्रज्ञानाच्या पायाभूत रचनेतील बिघाडाचा परिणाम केवळ संगणक प्रणालीवर न होता अत्यावश्यक वित्तीय सेवांच्या वितरणावरही होऊ शकतो.
याशिवाय, बँकेशी जोडलेली फिनटेक कंपनी, सॉफ्टवेअर सेवा प्रदाता, पेमेंट इंटरफेस किंवा क्लाउड सेवा यांच्यातील असुरक्षिततेचाही परिणाम बँकेवर होऊ शकतो.
एआय मोठ्या प्रमाणातील माहितीचे वेगाने विश्लेषण करू शकते, नमुने ओळखू शकते आणि निर्णय प्रक्रियेला मदत करू शकते. मात्र, वित्तीय क्षेत्रात अंतिम निर्णय प्रक्रियेत मानवी समज आणि देखरेख महत्त्वाची राहणार आहे.
बँकांकडे सुरक्षित तंत्रज्ञान रचना, लवचिक पायाभूत सुविधा, प्रभावी देखरेख, बॅकअप व्यवस्था, पुनर्प्राप्ती यंत्रणा आणि सायबर हल्ल्यांना प्रतिसाद देण्याची क्षमता असणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर सायबर सुरक्षा, तंत्रज्ञान, बँकिंग, जोखीम व्यवस्थापन आणि डेटा प्रशासनाची जाण असलेल्या मनुष्यबळाचीही गरज आहे.
एआय आणि तंत्रज्ञानाशी संबंधित जोखीम केवळ तांत्रिक विभागावर सोपवता येणार नाही. तंत्रज्ञान प्रशासनाची जबाबदारी संचालक मंडळ आणि वरिष्ठ व्यवस्थापनाचीही असली पाहिजे, असे रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट केले आहे.
व्यावसायिक जोखीम, अनुपालन, कामकाज आणि तंत्रज्ञान या सर्व क्षेत्रांमध्ये स्पष्ट जबाबदारी निश्चित करण्याची गरज आहे. तंत्रज्ञानाशी संबंधित गृहितकांवर प्रश्न विचारणे, बाह्य सेवा आणि प्रणालीवरील अवलंबित्व तपासणे तसेच आपत्कालीन परिस्थितीत पुनर्प्राप्ती व्यवस्था प्रत्यक्षात कार्यक्षम आहेत की नाही, याची खात्री करण्यासाठी वरिष्ठ पातळीवर तांत्रिक समज आवश्यक आहे.
एआय आणि इतर उदयोन्मुख तंत्रज्ञान स्वीकारताना नवोन्मेष आणि सावधगिरी यांच्यात संतुलन राखण्याचा संदेश रिझर्व्ह बँकेने दिला आहे.
एआयबरोबरच टोकनायझेशन, वितरित तंत्रज्ञान आणि क्वांटम कंप्युटिंगसारख्या तंत्रज्ञानामुळे वित्तीय क्षेत्रात नवीन संधी निर्माण होत आहेत. मात्र, त्याचवेळी डिजिटल सुरक्षा आणि क्रिप्टोग्राफिक लवचिकतेशी संबंधित नवीन आव्हानेही निर्माण होऊ शकतात.
एआय बँकिंग क्षेत्रासाठी संरक्षणाची ताकदही ठरू शकते आणि सायबर हल्ल्याचे प्रभावी साधनही. त्यामुळे एआयचा वापर वाढविताना बँकांनी तंत्रज्ञानाबरोबरच मानवी देखरेख, मजबूत प्रशासन, सायबर सुरक्षा आणि स्पष्ट उत्तरदायित्व यांना समान महत्त्व देणे आवश्यक आहे. रिझर्व्ह बँकेचा मुख्य संदेश हाच आहे नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारा, पण ते जबाबदारीने आणि सुरक्षिततेच्या चौकटीत वापरा.
