नवी दिल्ली : क्रेडिट कार्ड वापरून रिवॉर्ड पॉइंट्स, कॅशबॅक आणि माइलस्टोन फायदे मिळवण्याची स्पर्धा वाढत असतानाच, आयकर विभागाने अशा व्यवहारांवर कडक नजर ठेवण्यास सुरुवात केली आहे. विशेषतः कोणताही प्रत्यक्ष खर्च न करता फक्त बक्षिसे मिळवण्यासाठी करण्यात येणाऱ्या ‘मनी रोटेशन’ किंवा ‘निर्मित खर्च (Manufactured Spend)’ व्यवहारांवर आयकर नोटिसा येण्याचा धोका वाढला आहे.
कर तज्ज्ञांच्या मते, क्रेडिट कार्डद्वारे पैसे फिरवून (रोटेशन करून) व्यवहार दाखवले जात असतील आणि त्याचे समाधानकारक स्पष्टीकरण देता आले नाही, तर हे व्यवहार अस्पष्ट खर्च म्हणून वर्गीकृत होऊ शकतात.
क्रेडिट कार्ड वापरकर्ते अनेकदा मित्र, नातेवाईक किंवा ओळखीच्या व्यक्तींच्या वतीने वस्तू किंवा सेवा खरेदी करतात. त्यानंतर ती रक्कम त्यांना UPI, रोख किंवा बँक ट्रान्सफरद्वारे परत मिळते.
या प्रक्रियेत:
प्रत्यक्ष खर्च होत नाही
पैसे फक्त कार्ड → खाते → पुन्हा कार्ड अशा चक्रात फिरतात
मात्र कार्ड कंपनी हा व्यवहार ‘खर्च’ मानून रिवॉर्ड पॉइंट्स देते
हीच पद्धत आता आयकर विभाग ‘निर्मित खर्च’ म्हणून पाहत आहे.
दिल्ली उच्च न्यायालयात प्रॅक्टिस करणारे कर सल्लागार एड.आशिष पराशर एका महत्त्वाच्या प्रकरणाचा उल्लेख करतात.
चेन्नईतील एका करदात्याने मित्रांना कर्ज देणे आणि रोटेशन व्यवहारांसाठी क्रेडिट कार्डवर सुमारे ६८.९७ लाख रुपयांचा खर्च दाखवला होता.
संबंधित व्यक्तीने २०२१ नंतर कोणतेही आयकर विवरणपत्र (ITR) दाखल केले नव्हते
आयकर विभागाने हे व्यवहार कलम 69C अंतर्गत अस्पष्ट खर्च ठरवले
परिणामी कलम 156 अंतर्गत 1.12 कोटी रुपयांची कर मागणी नोटीस बजावण्यात आली
कर तज्ज्ञांच्या मते, खालील प्रकारचे व्यवहार संशयाच्या भोवऱ्यात येऊ शकतात:
भाडे-पेमेंट ॲप्सद्वारे मित्र किंवा नातेवाईकांना “भाडे” देणे
कोणताही प्रत्यक्ष भाडेकरार नसणे
पैसे पुन्हा बँक ट्रान्सफरद्वारे परत मिळणे
क्रेडिट कार्डवरून वॉलेट लोड करणे
स्वतःच्या किंवा संबंधित संस्थांना पैसे देणे
प्रत्यक्ष आर्थिक व्यवहाराचा अभाव
वार्षिक उत्पन्न 6 लाख रुपये
पण क्रेडिट कार्ड खर्च 10–12 लाख रुपये
लक्झरी, प्रवास, ऑनलाइन शॉपिंगमध्ये मोठी रक्कम
अशा प्रकरणांत आयकर विभाग AIS/SFT डेटाच्या आधारे चौकशी सुरू करतो.
परिस्थितीनुसार आयकर विभाग खालील कलमांचा वापर करू शकतो:
कलम 69C – अस्पष्ट खर्च
कलम 69 / 69A – अस्पष्ट गुंतवणूक किंवा रोख
कलम 68 – अस्पष्ट क्रेडिट
कलम 142(1) / 148A – चौकशी व पुनर्मूल्यांकन नोटिसा
पराशर यांच्या मते, अनेकदा मूल्यांकन टप्प्यावर संपूर्ण कार्ड खर्च करदात्याचाच मानला जातो, जरी प्रत्यक्ष खर्च कोणी दुसऱ्याने केला असला तरी.
काही क्रेडिट कार्डधारक मित्र किंवा कुटुंबीयांना कार्ड वापरण्याची परवानगी देतात. बदल्यात:
रोख / UPI / बँक ट्रान्सफरद्वारे पैसे परत मिळतात
पण व्यवहारांचा योग्य कागदोपत्री मागोवा नसतो
अहमदाबाद ITAT च्या एका प्रकरणात न्यायाधिकरणाने असे स्पष्ट केले की मित्राने केलेला खर्च आपोआप करदात्याचा मानता येत नाही.
तरीही, मूल्यांकन अधिकाऱ्यांकडून बहुतेकदा हे खर्च करदात्याच्याच नावावर धरले जातात, असा अनुभव तज्ज्ञ सांगतात.
पगारदार व्यक्ती HRA सवलतीसाठी भाडे भरल्याचे दाखवतात आणि त्याच वेळी:
क्रेडिट कार्ड भाडे-पेमेंट ॲप्स वापरतात
घरमालक भाड्याचे उत्पन्न पूर्णपणे दाखवत नाही
कर सल्लागार नीरज अग्रवाल आणि सुराणा यांच्या मते:
भाडे प्रत्यक्षात भरल्याचे सिद्ध न झाल्यास HRA सूट नाकारली जाऊ शकते
भाडे व्यवहार फक्त बक्षिसांसाठी केले असल्यास ते मनी रोटेशन मानले जाऊ शकते
नीरज अग्रवाल यांच्या मते:
सवलत म्हणून वापरलेले रिवॉर्ड पॉइंट्स – करपात्र नाहीत
कॅशबॅक / स्टेटमेंट क्रेडिट्समध्ये रूपांतरित पॉइंट्स –
एका वर्षात मूल्य ₹50,000 पेक्षा जास्त असल्यास
‘इतर स्रोतांमधून उत्पन्न’ म्हणून करपात्र
विशेषतः तृतीय-पक्ष खर्चातून मोठ्या प्रमाणावर मिळालेले रिवॉर्ड्स कराच्या कक्षेत येऊ शकतात.
कर तज्ज्ञांनी खालील काळजी घेण्याचा सल्ला दिला आहे:
प्रत्येक क्रेडिट कार्ड व्यवहार वैध आणि दस्तऐवजीकृत असावा
व्यवसाय खर्चासाठी वापरल्यास इनव्हॉइस, परतफेड स्टेटमेंट आणि बँक रेकॉर्ड ठेवा
मित्र किंवा नातेवाईकांच्या खर्चासाठी कार्ड वापरणे टाळा
उत्पन्न आणि खर्च यामध्ये सुसंगती ठेवा
मासिक कार्ड खर्च ट्रॅकर ठेवा (वैयक्तिक, व्यवसाय, तृतीय-पक्ष)
मोठ्या कॅशबॅक किंवा रिवॉर्ड्सची ITR मध्ये योग्य नोंद करा
क्रेडिट कार्ड रिवॉर्ड्स मिळवणे गैरकायदेशीर नाही, मात्र प्रणालीला फसवण्याच्या उद्देशाने केलेले व्यवहार आता आयकर विभागाच्या रडारवर आहेत. योग्य दस्तऐवज, स्पष्ट निधी स्रोत आणि उत्पन्नाशी सुसंगत खर्च हेच कर नोटिसांपासून वाचण्याचे प्रभावी उपाय आहेत.
