भारतात आज कर्ज आणि पतपुरवठा मिळवणे पूर्वीपेक्षा अत्यंत सोपे आणि सोयीस्कर झाले आहे. डिजिटल बँकिंगच्या क्रांतीमुळे गृहकर्ज, वैयक्तिक कर्ज किंवा क्रेडिट कार्ड आता काही मिनिटांत मंजूर होतात. मात्र, 'त्वरित मंजुरी मिळणे' म्हणजे नेहमीच 'हुशारीने कर्ज घेणे' ठरत नाही. आजच्या बदलत्या काळात केवळ कर्ज उपलब्ध आहे म्हणून ते न घेता, ते आपल्या आर्थिक उद्दिष्टांना खरोखर पूरक आहे का, असा विचार करणाऱ्या सुजाण कर्जदारांची संख्या भारतात वेगाने वाढत आहे.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) नुकताच आपला रेपो दर ५.२५% वर स्थिर ठेवल्याने देशात सध्या आर्थिक स्थिरतेचे वातावरण आहे. अनिश्चिततेच्या या काळात व्याजदरांची स्थिरता ही केवळ कर्ज घेण्यासाठी नव्हे, तर आपल्या एकूण कर्जाचे जबाबदारीने व्यवस्थापन करण्यासाठी अत्यंत अनुकूल संधी प्रदान करते.
पूर्वी कर्ज हे अनेकदा अचानक उद्भवलेल्या किंवा तात्काळ आर्थिक गरजा भागवण्याचे साधन मानले जायचे. परंतु, आता मानसिकतेत हळूहळू पण सकारात्मक बदल होत आहे. भारतीय कर्जदार आता घर खरेदी, उच्च शिक्षण किंवा इतर महत्त्वाच्या दीर्घकालीन ध्येयांसाठी नियोजनबद्ध रीतीने कर्ज घेत आहेत. जेव्हा कर्ज एका स्पष्ट उद्दिष्टाशी जोडलेले असते, तेव्हा त्याची परतफेड करणे आणि त्याचे व्यवस्थापन सांभाळणे अधिक सोपे व शिस्तबद्ध होते.
रिझर्व्ह बँकेच्या स्थिर धोरणामुळे नजीकच्या काळात कर्जाचे दर अचानक वाढण्याची शक्यता कमी आहे. यामुळे विशेषतः 'फ्लोटिंग-रेट' गृहकर्ज घेणाऱ्यांना हप्त्यांमध्ये (EMI) होणाऱ्या संभाव्य चढ-उतारांपासून दिलासा मिळाला आहे.
मात्र, सुज्ञ कर्जदाराने केवळ व्याजदराचा विचार करून चालणार नाही. भविष्यात दर कपातीची वाट पाहण्यापेक्षा विविध बँकांचे:
प्रक्रिया शुल्क (Processing Fees)
परतफेडीतील लवचिकता (Flexibility in Repayment)
कर्जाच्या एकूण अटी व शर्ती
यांची तुलना करून योग्य कर्जदात्याची निवड करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
बँकेने मोठी कर्ज रक्कम मंजूर केली म्हणजे तो आर्थिकदृष्ट्या योग्यच निर्णय आहे असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल. कर्ज मंजुरीचा आनंद साजरा करण्यापेक्षा ते फेडण्याच्या क्षमतेवर लक्ष केंद्रित करणे गरजेचे आहे.
कर्ज घेण्यापूर्वी प्रत्येकाने आपल्या मासिक बजेटचा, सध्या चालू असलेल्या हप्त्यांचा आणि भविष्यातील संभाव्य खर्चांचा बारकाईने आढावा घेतला पाहिजे. नवीन ईएमआय तुमच्या नियमित बचतीवर, गुंतवणुकीवर किंवा आणीबाणीच्या निधीवर (Emergency Fund) गदा आणणारा नसावा. तुमच्या आर्थिक ताकदीनुसार घेतलेले कर्ज भविष्यातील मोठा ताण टाळू शकते.
डिजिटल प्रणाली आणि सिबिलसारख्या क्रेडिट रिपोर्टच्या सुलभ उपलब्धतेमुळे नागरिकांमध्ये पतविषयक (Credit) जागरूकता वाढली आहे. वेळेवर ईएमआय भरणे आणि क्रेडिट कार्डची पूर्ण थकबाकी मुदतीत अदा करणे या साध्या सवयींमुळे क्रेडिट स्कोर मजबूत होतो, हे आता बहुतांश लोकांना समजले आहे. मजबूत क्रेडिट प्रोफाइलमुळे भविष्यात कमी व्याजदरात आणि सोप्या अटींवर कर्ज मिळण्याचे मार्ग खुले होतात.
भारताची पतपुरवठा व्यवस्था आज वेगाने विकसित होत आहे. वाढती डिजिटल उपलब्धता आणि जलद मंजुरी या सुविधा नक्कीच चांगल्या आहेत, परंतु आर्थिक सुस्थिती ही तुम्हाला किती कर्ज मिळते यावर नसून, तुम्ही ते किती जबाबदारीने वापरता यावर अवलंबून असते.
सध्याचे स्थिर व्याजदराचे वातावरण ही तुमच्या कर्जांचा पुनरावलोकन करण्याची उत्तम वेळ आहे. तुमचे कर्ज तुमच्या आर्थिक प्रवासाला गती देणारे 'इंजिन' ठरले पाहिजे, तो तुमच्या पायातील 'बेडी' बनता कामा नये. म्हणूनच, योग्य नियोजन, योग्य बजेटिंग आणि जबाबदार वापर हाच आर्थिक सुरक्षेचा खरा मंत्र आहे!
