मुंबई: देशातील आर्थिक स्थिती, महागाई, रोजगाराच्या संधी आणि कुटुंबांच्या खर्चाच्या प्रवृत्तीचा अचूक मागोवा घेण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) सप्टेंबर २०२६ या कालावधीसाठी आपल्या महत्त्वाकांक्षी 'ग्राहक आत्मविश्वास सर्वेक्षणां'ची (Consumer Confidence Surveys) घोषणा केली आहे. यंदा रिझर्व्ह बँकेने ग्रामीण व निमशहरी भागांसाठी 'ग्रामीण ग्राहक आत्मविश्वास सर्वेक्षण' आणि प्रमुख शहरांसाठी 'नागरी ग्राहक आत्मविश्वास सर्वेक्षण' अशा दोन्ही स्तरांवर ही मोहीम एकाच वेळी हाती घेतली आहे. मध्यवर्ती बँकेच्या आगामी चलनविषयक व मौद्रिक धोरण (Monetary Policy) निर्मितीसाठी या सर्वेक्षणांमधून प्राप्त होणारा डेटा अत्यंत निर्णायक ठरणार आहे.
१. ग्रामीण अन् निमशहरी अर्थव्यवस्थेचा सूक्ष्म वेध
ग्रामीण आणि निमशहरी कुटुंबांच्या आर्थिक धारणा जाणून घेण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने ३१ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये हे सर्वेक्षण विस्तारित केले आहे.
सर्वेक्षणाची व्याप्ती: या सर्वेक्षणांतर्गत सामान्य आर्थिक परिस्थिती, रोजगाराचा दृष्टिकोन, किमतींची स्थिती, कौटुंबिक उत्पन्न आणि खर्च या पाच मुख्य घटकांवर सद्य मूल्यमापन तसेच पुढील एका वर्षाच्या अपेक्षांची माहिती संकलित केली जाईल.
अंमलबजावणी एजन्सी: या व्यापक मोहिमेसाठी रिझर्व्ह बँकेने गुरुग्रामस्थित 'इप्सॉस रिसर्च प्रायव्हेट लिमिटेड' (Ipsos Research Pvt. Ltd.) या संस्थेची नियुक्ती केली आहे. ही एजन्सी प्रत्यक्ष क्षेत्रीय भेटी देऊन कुटुंबांकडून डेटा गोळा करेल.
सहभागाची संधी: ज्या कुटुंबांशी एजन्सी प्रत्यक्ष संपर्क साधू शकणार नाही, त्यांच्यासाठी रिझर्व्ह बँकेने ऑनलाइन लिंकद्वारे आणि ईमेलच्या माध्यमातून सर्वेक्षण अर्ज भरण्याची सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे.
२. १९ शहरांमध्ये 'नागरी ग्राहक आत्मविश्वास सर्वेक्षण' सुरू
ग्रामीण भागासोबतच देशातील शहरी ग्राहकांच्या मानसाचा अंदाज घेण्यासाठी १९ प्रमुख शहरांमध्ये स्वतंत्र सर्वेक्षण आयोजित करण्यात आले आहे.
प्रमुख शहरे: अहमदाबाद, बंगळूर, भोपाळ, भुवनेश्वर, चंदीगड, चेन्नई, दिल्ली, गुवाहाटी, हैदराबाद, जयपूर, जम्मू, कोलकाता, लखनौ, मुंबई, नागपूर, पाटणा, रायपूर, रांची आणि तिरुवनंतपुरम.
अंमलबजावणी एजन्सी: शहरी भागातील सर्वेक्षणाची जबाबदारी मुंबईस्थित 'मेसर्स हंसा रिसर्च ग्रुप प्रा. लि.' (M/s Hansa Research Group Pvt. Ltd.) कडे सोपवण्यात आली आहे.
३. मौद्रिक धोरणासाठी सर्वेक्षणाचे महत्त्व
रिझर्व्ह बँकेच्या प्रसिद्धीपत्रकानुसार, ग्राहक भावनांचे मूल्यांकन हे मध्यवर्ती बँकेच्या सांख्यिकीय चौकटीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या सर्वेक्षणातील निष्कर्षांमुळे आरबीआयला खालील प्रमुख बाबी समजून घेणे सोपे जाते:
मागणी व खर्च प्रवृत्ती: या घटकाद्वारे देशांतर्गत बाजारातील वस्तू व सेवांच्या प्रत्यक्ष मागणीचा आणि ग्राहकांच्या खरेदी क्षमतेचा अचूक अंदाज मिळतो.
महागाईच्या अपेक्षा: नागरिकांच्या मतांवरून आगामी काळातील महागाईची शक्यता आणि किमतींच्या चढ-उतारांची महत्त्वाची माहिती मध्यवर्ती बँकेला मिळते.
उत्पन्न व रोजगार: कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरून नागरिकांच्या आर्थिक सुरक्षिततेचे आणि रोजगाराच्या संधींचे वास्तव समोर येते, ज्याचा धोरण निर्मितीत वापर होतो.
आर्थिक वर्ष २०२७ च्या पहिल्या तिमाहीत भारताने उत्तम आर्थिक लवचिकता दर्शवली असली, तरी जागतिक अनिश्चितता, मान्सूनची स्थिती आणि पश्चिम आशियातील तणाव यांसारख्या घटकांमुळे निर्माण होणाऱ्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेला या सर्वेक्षणांमधील डेटाचा मोठा आधार मिळणार आहे.
प्रतिसाद कसा नोंदवावा?
सहभागासाठी नागरिक ऑनलाइन स्वरूपात किंवा दिलेल्या लिंकद्वारे भरलेले अर्ज थेट ईमेलद्वारे सादर करू शकतात. सर्वेक्षणाबाबत काही शंका किंवा स्पष्टीकरण हवे असल्यास, सहभागी नागरिक भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या सांख्यिकी आणि माहिती व्यवस्थापन विभाग (गृह सर्वेक्षण विभाग), वांद्रे-कुर्ला संकुल, मुंबई कार्यालयाशी संपर्क साधू शकतात.
