परदेशात राहणाऱ्या भारतीयांसाठी (NRI) सध्या 'पॅन कार्ड निष्क्रिय' (Inoperative PAN) असणे ही एक मोठी डोकेदुखी ठरत आहे. प्राप्तिकर विभागाच्या पोर्टलवर लॉगिन करताच पॅन निष्क्रिय असल्याचे दिसणे आणि ते सक्रिय करण्यासाठी थेट ₹१,००० भरून आधार जोडणी करण्याचा संदेश समोर येणे, यामुळे अनेक एनआरआय नागरिकांमध्ये गोंधळ उडाला आहे. परंतु, घाईघाईने दंडाची रक्कम भरण्यापूर्वी अनिवासी भारतीयांनी प्राप्तिकर कायद्यातील तरतुदी आणि त्यांना मिळालेली सूट समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
कायद्यातील सवलत आणि प्रत्यक्षातील वास्तव
आयकर कायदा, १९६१ च्या नियमांनुसार, अनिवासी भारतीय (NRI) यांना पॅन आणि आधार क्रमांक एकमेकांशी जोडण्याच्या अनिवार्यतेतून स्पष्टपणे सूट देण्यात आली आहे. एनआरआय व्यतिरिक्त आसाम, जम्मू-काश्मीर आणि मेघालयातील रहिवासी, ८० वर्षांपेक्षा जास्त वयाचे ज्येष्ठ नागरिक आणि भारतीय नागरिक नसलेल्या व्यक्तींनाही या नियमातून वगळण्यात आले आहे.
असे असतानाही अनेक एनआरआयचे पॅन कार्ड निष्क्रिय का दाखवले जात आहे? यामागील मुख्य कारण म्हणजे 'कर नोंदींमधील चुकीचे वर्गीकरण'. जर एखाद्या एनआरआय व्यक्तीच्या प्राप्तिकर खात्यात (IT Profile) त्यांची स्थिती 'अनिवासी' (Non-Resident) ऐवजी 'निवासी' (Resident) म्हणून नोंदवली गेली असेल, तर प्राप्तिकर प्रणाली त्यांना नियमित करदाता मानून पॅन निष्क्रिय करते.
₹१,००० भरणे हा उपाय नाही!
अनेक अनिवासी भारतीय पॅन पुन्हा सक्रिय करण्याच्या घाईत किंवा प्रणालीतील संदेशाला अंतिम मानून ₹१,००० चे शुल्क भरण्यास तयार होतात. परंतु, जर तुमची स्थिती आधीच सवलतीस पात्र असेल, तर हे शुल्क भरणे पूर्णपणे अवाजवी ठरू शकते. केवळ निष्क्रिय स्थिती दिसली म्हणून दंड भरणे किंवा आधार लिंक करणे हा एनआरआयसाठी योग्य मार्ग नाही.
पैसे भरण्यापूर्वी करदात्याने आपल्या पॅनची मूळ स्थिती (Residential Status) तपासणे ही सर्वात महत्त्वाची पहिली पायरी आहे.
अनिवासी भारतीयांनी काय करावे?
जर तुमचा पॅन निष्क्रिय दाखवत असेल आणि तुम्ही सवलतीसाठी पात्र असाल, तर खालील गोष्टींचा अवलंब करणे गरजेचे आहे:
स्थिती अद्ययावत करणे: करदात्याने संबंधित अधिकारक्षेत्रातील मूल्यांकन अधिकाऱ्याकडे (Assessing Officer - AO) संपर्क साधणे आवश्यक आहे.
कागदपत्रांची पूर्तता: स्वतःचा अनिवासी दर्जा सिद्ध करण्यासाठी पासपोर्ट, व्हिसा, किंवा परदेशातील वास्तव्याचा दाखला यांसारखी सहाय्यक कागदपत्रे सादर करावी लागतात.
नोंदींमधील सुधारणा: एकदा प्राप्तिकर विभागाच्या प्रणालीत तुमची स्थिती 'NRI' म्हणून अद्ययावत झाली, की आधार लिंकिंगच्या अटीशिवाय पॅनची स्थिती पूर्ववत सुधारली जाऊ शकते.
प्राप्तिकर प्रणालीतील तांत्रिक त्रुटी किंवा कालबाह्य वर्गीकरणामुळे निर्माण झालेली ही समस्या केवळ ₹१,००० भरून सुटणारी नाही, तर त्यासाठी योग्य ती कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रिया पूर्ण करणे आवश्यक आहे. दंड भरण्यापेक्षा कर नोंदी दुरुस्त करणे हाच पात्र अनिवासी भारतीयांसाठी योग्य आणि आर्थिकदृष्ट्या शहाणपणाचा मार्ग आहे. या समस्येकडे दुर्लक्ष न करता एनआरआय नागरिकांनी तात्काळ आपल्या कर सल्लागाराशी किंवा प्राप्तिकर विभागाशी संपर्क साधून आपली स्थिती स्पष्ट करावी.
