कर्जफेडीचा शॉर्टकट की आर्थिक वनवास! कशी कराल लोन 'सेटलमेंट'?

• आर्थिक चणचण किंवा अचानक आलेले संकट यामुळे अनेकदा घेतलेले कर्ज फेडणे कठीण होऊन बसते. अशा वेळी बँकेचे हप्ते (EMIs) थकू लागतात आणि वसुलीसाठी फोन येऊ लागतात. या मानसिक त्रासातून सुटका करून घेण्यासाठी अनेक जण बँकेसोबत तडजोड करतात, ज्याला 'लोन सेटलमेंट' (Loan Settlement) म्हटले जाते.

• कमी पैसे भरून कर्ज संपवण्याचा हा 'शॉर्टकट' वरवर पाहता खूप फायदेशीर आणि दिलासादायक वाटू शकतो. पण, हा तात्पुरता दिलासा भविष्यात तुमच्यासाठी डोकेदुखी ठरू शकतो. कर्ज पूर्ण पैसे भरून बंद करणे (Loan Closure) आणि तडजोड करून बंद करणे (Loan Settlement) यात जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. हा फरक समजून न घेतल्यास तुमची आर्थिक पत कायमची खराब होऊ शकते.

१. लोन क्लोजर (Loan Closure) म्हणजे काय?

जेव्हा तुम्ही बँकेकडून घेतलेल्या कर्जाची संपूर्ण रक्कम, व्याज आणि इतर शुल्कासह एक-एक पैसा व्यवस्थित परत करता, त्याला 'लोन क्लोजर' म्हणतात. हे कर्ज तुम्ही ठरलेल्या मुदतीत किंवा मुदतीपूर्वी (Pre-closure) एकाच वेळी सर्व पैसे भरून बंद करू शकता.

• फायदा: कर्ज पूर्ण फेडल्यानंतर बँक तुम्हाला 'नो ड्यूज सर्टिफिकेट' (NOC - No Dues Certificate) देते.

• सिबिल स्कोअरवर परिणाम: ही एक आदर्श परिस्थिती आहे. यामुळे बँकेच्या नजरेत तुम्ही एक जबाबदार कर्जदार ठरता आणि तुमचा सिबिल (CIBIL) स्कोअर खूप मजबूत होतो.

२. लोन सेटलमेंट (Loan Settlement) कधी आणि का होते?

जेव्हा एखादी व्यक्ती गंभीर आर्थिक अडचणींमुळे कर्जाचे हप्ते भरू शकत नाही आणि बँकेने वारंवार आठवण करून देऊनही वसुली होत नाही, तेव्हा बँक कायदेशीर गुंतागुंत टाळण्यासाठी ग्राहकाला 'वन-टाइम सेटलमेंट' (One-Time Settlement - OTS) चा पर्याय देते.

यामध्ये बँक काही प्रमाणात दंड किंवा व्याज माफ करते आणि मूळ रकमेपेक्षा कमी रकमेवर तडजोड करून खाते बंद करण्यास संमती देते.

समजा तुमच्यावर ५ लाख रुपयांचे कर्ज थकीत आहे. परंतु, तुमच्या आर्थिक परिस्थितीमुळे बँक ३ लाख रुपये घेऊन तुमचे कर्ज खाते बंद करण्यास तयार होते. येथे तुमचे २ लाख रुपये वाचले असे तुम्हाला वाटू शकते, पण खरी गोची इथेच सुरू होते.

लोन सेटल केल्यामुळे रिकव्हरी एजंट्सचे फोन येणे बंद होईल आणि तात्काळ मानसिक शांतता लाभेल, पण तुमच्या क्रेडिट हिस्ट्रीवर (Credit History) हा एक मोठा डाग ठरतो.

• 'Settled' स्टेटसचा शिक्का: बँक जेव्हा तुमच्या खात्याची माहिती सिबिल (CIBIL) किंवा इतर क्रेडिट ब्युरोला पाठवते, तेव्हा तुमच्या खात्याचे स्टेटस 'Closed' ऐवजी 'Settled' असे दाखवले जाते. याचा सरळ अर्थ असा होतो की, तुम्ही घेतलेले कर्ज पूर्ण फेडू शकला नाही आणि तुमच्यामुळे बँकेला आर्थिक नुकसान सहन करावे लागले.

• ७ वर्षांचा वनवास: हे 'Settled' स्टेटस पुढील ७ वर्षे तुमच्या क्रेडिट रिपोर्टवर तशाच प्रकारे दिसते. यामुळे तुमचा सिबिल स्कोअर झपाट्याने खाली येतो.

आर्थिक विश्वासार्हता संपल्यामुळे भविष्यात जेव्हा तुम्ही गृहकर्ज (Home Loan), वाहन कर्ज (Car Loan) किंवा क्रेडिट कार्डसाठी अर्ज कराल, तेव्हा बँका तुमचा क्रेडिट रिपोर्ट तपासतील. रिपोर्टमध्ये 'Settled' स्टेटस दिसताच बँका तुमचा अर्ज तात्काळ नाकारू शकतात. कारण कोणत्याही बँकेला अशा ग्राहकाला कर्ज देणे सुरक्षित वाटत नाही ज्याने भूतकाळात बँकेचे पैसे बुडवले आहेत.

कर्जाचा डोंगर कितीही मोठा असला, तरी 'लोन सेटलमेंट'चा पर्याय अत्यंत टोकाचे पाऊल म्हणून बघावा. हा शॉर्टकट निवडण्यापूर्वी खालील पर्यायांचा विचार नक्की करा:

• बँकेशी चर्चा करा: बँकेला तुमची खरी अडचण सांगा. अनेकदा बँका कर्जाचा कार्यकाळ वाढवून ईएमआय (EMI) कमी करून देतात.

• कर्ज पुनर्रचना (Restructuring): बँकेकडे कर्ज पुनर्रचना करण्याची विनंती करा, ज्यामुळे तुम्हाला पैसे भरण्यासाठी थोडा अधिक वेळ मिळू शकेल.

• इतर मालमत्तेचा वापर: शक्य असल्यास सोन्याचे दागिने किंवा इतर छोट्या गुंतवणुकी मोडून बँकेचे कर्ज पूर्ण (Closure) फेडण्याचा प्रयत्न करा.

लोन सेटलमेंट हा आजचा आजार बरा करणारा पण भविष्यात अपंगत्व आणणारा उपचार आहे. त्यामुळे आर्थिक शिस्त पाळा, 'सेटलमेंट'च्या जाळ्यात अडकू नका आणि आपली आर्थिक विश्वासार्हता टिकवून ठेवा!