रिझर्व्ह बँकेच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, ३० जानेवारी रोजी संपलेल्या आठवड्यात भारताच्या परकीय चलन साठ्याने इतिहासातील सर्वात मोठा टप्पा गाठत ७२३.७७४ अब्ज अमेरिकन डॉलर्सचा नवा विक्रम प्रस्थापित केला आहे. एका आठवड्यातच साठ्यात १४.३६१ अब्ज डॉलर्सची वाढ झाल्याने भारताचे बाह्य आर्थिक बळ आणखी मजबूत झाल्याचे स्पष्ट होते.
गेल्या काही आठवड्यांपासून सातत्याने वाढ होत असलेल्या साठ्याने मागील आठवड्यातील ७०९.४०३ अब्ज डॉलर्सचा उच्चांकही मागे टाकला आहे. जागतिक स्तरावर अस्थिरता असतानाही भारताच्या परकीय चलन साठ्यातील ही झपाट्याने वाढ देशाच्या मजबूत आर्थिक व्यवस्थेचे प्रतीक मानली जात आहे.
या आठवड्यातील आकडेवारीनुसार, भारताच्या साठ्यातील सर्वात मोठा घटक असलेल्या परकीय चलन मालमत्तेत ४९३ दशलक्ष डॉलर्सची घट होऊन ती ५६२.३९२ अब्ज डॉलर्सवर आली आहे. मात्र, याच काळात सोन्याच्या साठ्यात झालेली मोठी वाढ ही संपूर्ण साठा वाढीमागील मुख्य कारण ठरली आहे.
रिझर्व्ह बँकेच्या माहितीनुसार, सोन्याचा साठा आता १३७.६८३ अब्ज डॉलर्सवर पोहोचला असून, तो एका आठवड्यात तब्बल १४.५९५ अब्ज डॉलर्सने वाढला आहे. ही वाढ आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्याच्या किमतीत झालेल्या तेजीमुळे झाली असल्याचे मानले जाते.
डिसेंबरमध्ये झालेल्या चलनविषयक धोरण आढावा बैठकीनंतर रिझर्व्ह बँकेने स्पष्ट केले होते की भारताचा सध्याचा परकीय चलन साठा ११ महिन्यांहून अधिक काळाच्या वस्तू आयातीसाठी पुरेसा आहे. यामुळे जागतिक बाजारातील कोणत्याही धक्क्यांना सामोरे जाण्यासाठी देश सक्षम असल्याचा विश्वास रिझर्व्ह बँकेने व्यक्त केला आहे.
रिझर्व्ह बँकेच्या मते, भारताचे बाह्य क्षेत्र सध्या अत्यंत लवचिक आहे. देशाच्या बाह्य वित्तपुरवठ्याच्या गरजा सहजपणे पूर्ण करता येतील, असा विश्वासही मध्यवर्ती बँकेने व्यक्त केला आहे. परकीय गुंतवणूक, निर्यात, रेमिटन्स आणि भांडवली प्रवाह यामुळे साठ्यात सातत्याने वाढ होत आहे.
आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये भारताच्या परकीय चलन साठ्यात सुमारे ५६ अब्ज डॉलर्सची वाढ झाली आहे. २०२४ मध्ये ही वाढ २० अब्ज डॉलर्सपेक्षा थोडी जास्त होती. २०२३ मध्ये भारताने सुमारे ५८ अब्ज डॉलर्सची भर घातली होती, तर २०२२ मध्ये साठ्यात सुमारे ७१ अब्ज डॉलर्सची घट झाली होती. त्यानंतरचा हा वेगवान पुनरुज्जीवनाचा काळ मानला जात आहे.
परकीय चलन साठा म्हणजे एखाद्या देशाच्या मध्यवर्ती बँकेकडे असलेली परकीय चलनातील मालमत्ता. यात प्रामुख्याने अमेरिकन डॉलर्स, युरो, जपानी येन, पाउंड स्टर्लिंग तसेच सोने आणि विशेष आहरण हक्क (SDRs) यांचा समावेश असतो. हा साठा देशाच्या चलनाला स्थिर ठेवण्यासाठी आणि बाह्य धक्क्यांपासून संरक्षणासाठी वापरला जातो.
रुपयाच्या किमतीत तीव्र चढउतार टाळण्यासाठी रिझर्व्ह बँक परकीय चलन बाजारात हस्तक्षेप करते. रुपया मजबूत असताना रिझर्व्ह बँक धोरणात्मकदृष्ट्या डॉलर्स खरेदी करते, तर रुपया कमकुवत झाल्यास डॉलर्स विकून तरलता व्यवस्थापित करते. यामुळे चलन बाजारात स्थैर्य राखले जाते.
परकीय चलन साठ्याचा हा विक्रमी स्तर भारताच्या आर्थिक विश्वासार्हतेत मोठी भर घालणारा ठरतो. जागतिक गुंतवणूकदारांसाठी हा सकारात्मक संकेत असून, देशाच्या आर्थिक मजबुतीचे हे ठोस उदाहरण मानले जात आहे. वाढता साठा म्हणजे भारत जागतिक अनिश्चिततेला सामोरे जाण्यासाठी सज्ज आहे, असा स्पष्ट संदेश देतो.
