नवी दिल्ली : जगभरातील मध्यवर्ती बँकांनी २०२५ मध्ये सोन्याची खरेदी कमी केली असली, तरी आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्याच्या किमतींनी ५,००० डॉलरचा टप्पा पार केला आहे. या विसंगतीमुळे सोन्याच्या सध्याच्या तेजीमागे नेमकी कोणती कारणे आहेत, यावर जागतिक वित्तीय वर्तुळात चर्चा सुरू झाली आहे.
वर्ल्ड गोल्ड कौन्सिल (WGC) च्या आकडेवारीनुसार, २०२५ मध्ये मध्यवर्ती बँकांनी सुमारे ८६३ टन सोने खरेदी केले. ही खरेदी २०२४ मधील १,००० टनांपेक्षा जास्त खरेदीपेक्षा स्पष्टपणे कमी आहे. सलग तीन वर्षांच्या अपवादात्मक खरेदीनंतर ही घट अधिकृत क्षेत्रातील मागणी आता ‘सामान्य पातळीवर’ परत येत असल्याचे दर्शवते.
या घटलेल्या खरेदीमुळे, “डॉलरपासून दूर राहण्यासाठी मध्यवर्ती बँका आक्रमकपणे सोने खरेदी करत आहेत” हा युक्तिवाद आता कमकुवत ठरत आहे. जर खरोखरच चलन घसरणीची किंवा दीर्घकालीन महागाईची भीती वाढत असती, तर ती बाँड उत्पन्नात किंवा चलनवाढीच्या अपेक्षांमध्ये दिसून आली असती. मात्र सध्याच्या बाजार-आधारित निर्देशकांमध्ये अशी तीव्रता दिसत नाही.
मध्यवर्ती बँकांची भूमिका कमी होत असताना, खाजगी गुंतवणूकदारांची मागणी सोन्याच्या किमती वाढविण्याचे मुख्य कारण बनली आहे. विशेषतः गोल्ड एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड्स (ETFs) मध्ये वाढणाऱ्या गुंतवणुकीमुळे किमतींना नवे बळ मिळाले आहे.
यामुळे हे स्पष्ट होत आहे की, ही तेजी अधिकृत खरेदीपेक्षा भावनेवर आधारित गुंतवणूक आणि सुरक्षित आश्रयाच्या शोधातून निर्माण होत आहे.
इतिहास पाहता, बाजारात तणाव वाढला की सोन्याने नेहमीच चांगली कामगिरी केली आहे. सध्याच्या काळात युद्धसदृश परिस्थिती, राजकीय अस्थिरता, व्यापार संघर्ष आणि आर्थिक अनिश्चितता यामुळे गुंतवणूकदार जोखीम टाळत सोन्याकडे वळत आहेत.
मात्र सध्याची तेजी इतकी तीव्र आहे की ती ११ सप्टेंबरनंतरच्या काळातील नफ्यांपेक्षाही जास्त आहे. गेल्या पाच दशकांत, सोन्याने फक्त दोनदाच इतकी मोठी चलनवाढ-समायोजित झेप घेतली असून, त्या दोन्ही वेळा नंतर दीर्घकालीन घसरण झाली होती.
चांदीमध्येही दिसत असलेली समांतर तेजी ही सट्टेबाजीच्या अतिरेकाची चिन्हे मानली जात आहेत. मूलभूत आर्थिक घटकांपेक्षा सध्या गती आणि भावनिक व्यवहार किमती ठरवत असल्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
एक पर्यायी दृष्टिकोन असा आहे की, सोने हे महागाईविरुद्ध नव्हे तर सरकारी आणि मध्यवर्ती बँकांच्या धोरणात्मक विश्वासार्हतेविरुद्ध हेज म्हणून वापरले जात आहे. सातत्याने होत असलेल्या हस्तक्षेपामुळे बाँड उत्पन्न कृत्रिमरीत्या कमी राहिले असून, त्यामुळे पारंपरिक आर्थिक संकेत कमकुवत झाले आहेत.
मध्यवर्ती बँकांनी सोन्याची खरेदी कमी केली असली, तरी सध्याची तेजी ही अधिकृत धोरणांपेक्षा गुंतवणूकदारांच्या भावनांवर, भू-राजकीय अनिश्चिततेवर आणि धोरणात्मक विश्वासाच्या प्रश्नांवर आधारित असल्याचे स्पष्ट होत आहे. मात्र इतिहास सांगतो की, इतक्या वेगाने वाढलेल्या किमतींनंतर बाजारात दीर्घ सुधारणा होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
