अडचणीच्या काळात किंवा तातडीच्या आर्थिक गरजेसाठी सोन्याचे दागिने तारण ठेवून कर्ज (Gold Loan) घेणाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. सुरक्षित आणि विश्वासू पर्याय म्हणून बहुतांश नागरिक बँक किंवा मान्यताप्राप्त वित्तीय संस्थांकडे आपले सोने गहाण ठेवतात. मात्र, जर बँकेच्या लॉकरमधून किंवा सेफमधून हेच तारण ठेवलेले सोने चोरीला गेले, हरवले किंवा आगीसारख्या दुर्घटनेत त्याचे नुकसान झाले, तर ग्राहकाला भरपाई मिळते का? याविषयी रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) नियम काय सांगतात, हे जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
तारण ठेवलेल्या सोन्याच्या सुरक्षेची जबाबदारी कोणाची?
भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार, ग्राहकाने सोने तारण ठेवून कर्ज घेतल्यानंतर त्या सोन्याची संपूर्ण सुरक्षितता राखण्याची कायदेशीर व नैतिक जबाबदारी संबंधित बँक किंवा वित्तीय संस्थेची (NBFC) असते. कर्जदाराने कर्जाची सर्व रक्कम व्याजासह फेडल्यानंतर बँकेने तारण ठेवलेले दागिने जसेच्या तसे ग्राहकाला परत करणे बंधनकारक आहे.
सोने चोरीला गेल्यास भरपाई कशी मिळते?
बँकेच्या ताब्यात असताना सोने चोरीला गेले किंवा नष्ट झाले, तर बँक "आम्हाला जबाबदारी घेता येणार नाही" असे म्हणून हात वर करू शकत नाही.
विमा संरक्षण (Insurance Cover): बहुतांश बँका आणि गोल्ड लोन कंपन्या तारण ठेवलेल्या सोन्याचा पूर्ण विमा उतरवतात. सोने चोरीला गेल्यास बँकेला विम्याची रक्कम मिळते, ज्यातून ग्राहकाची भरपाई केली जाते.
भरपाईची रक्कम: सोन्याचे चालू बाजारातील मूल्य, सोन्याचे वजन आणि शुद्धता (Karat) यानुसार भरपाईची रक्कम ठरवली जाते.
कर्ज आणि भरपाईचा ताळमेळ: जर कर्जाची रक्कम शिल्लक असेल, तर सोन्याच्या एकूण मूल्यांमधून उर्वरित कर्ज व व्याज वजा करून उरलेली रक्कम ग्राहकाला दिली जाते. जर ग्राहकाने कर्जाची संपूर्ण परतफेड केली असेल, तर त्याला सोन्याच्या तत्कालीन बाजारभावानुसार पूर्ण भरपाई द्यावी लागते.
अशा परिस्थितीत ग्राहकांनी काय करावे? (तक्रार निवारण प्रक्रिया)
संबंधित बँकेकडे लेखी तक्रार: चोरी किंवा नुकसानीची माहिती मिळताच प्रथम बँकेच्या शाखा व्यवस्थापकाकडे (Branch Manager) लेखी स्वरूपात तक्रार नोंदवावी आणि त्याची पोचपावती घ्यावी.
बँकिंग लोकपाल (Banking Ombudsman): बँकेकडून ३० दिवसांच्या आत योग्य प्रतिसाद किंवा समाधानकारक भरपाई मिळाली नाही, तर ग्राहक रिझर्व्ह बँकेच्या 'बँकिंग लोकपाल'कडे थेट ऑनलाइन तक्रार करू शकतात.
ग्राहक न्यायालय (Consumer Court): बँकेच्या निष्काळजीपणामुळे नुकसान झाल्याचे स्पष्ट असल्यास ग्राहक मंचात (Consumer Forum) दाद मागता येते. अनेक प्रकरणांमध्ये ग्राहक मंचाने बँकांना सोन्याच्या मूल्याव्यतिरिक्त मानसिक त्रासापोटी अतिरिक्त भरपाई देण्याचे आदेश दिलेले आहेत.
ग्राहकांनी कोणती कागदपत्रे सांभाळून ठेवावीत?
भरपाईचा दावा मजबूत करण्यासाठी ग्राहकाकडे खालील कागदपत्रे सुरक्षित असणे आवश्यक आहे:
गोल्ड लोन करार (Loan Agreement Copy)
तारण पावती (Gold Deposit Receipt): ज्यावर सोन्याचे वजन, कॅरेट आणि वर्णन स्पष्ट लिहिलेले असते.
हप्ते किंवा कर्ज फेडल्याच्या पावत्या (Payment Receipts)
बँकेसोबत झालेला सर्व लेखी पत्रव्यवहार
बँकेतून सोने चोरीला गेल्यास ग्राहकाचे आर्थिक नुकसान होणार नाही, याची काळजी रिझर्व्ह बँकेचे नियम घेतात. तारण दिलेले सोने ही बँकेकडे ठेवलेली 'अमानत' असते. त्यामुळे सोने गहाण ठेवताना पावतीवर दागिन्यांचे वजन आणि तपशील अचूक नोंदवला गेला आहे की नाही, याची खात्री प्रत्येक ग्राहकाने करणे गरजेचे आहे.
