गेल्या काही वर्षांत भारतातील सामान्य गुंतवणूकदारांची मानसिकता मोठ्या प्रमाणावर बदलली आहे. एकेकाळी गुंतवणुकीचा अर्थ म्हणजे बँक एफडी, पोस्ट ऑफिस बचत योजना आणि काही प्रमाणात विमा योजना एवढ्यापुरताच मर्यादित होता. मात्र आता परिस्थिती वेगळी आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्म्स, आर्थिक साक्षरतेत वाढ, सोशल मीडियावरील आर्थिक माहिती आणि नव्या गुंतवणूक संधींमुळे सामान्य माणूसही सोने, चांदी, म्युच्युअल फंड, शेअर बाजार, बाँड्स आणि डिजिटल गुंतवणूक पर्यायांकडे वळलेला दिसतो.
या सगळ्या बदलत्या पर्यायांमध्येही दोन गुंतवणूक प्रकार आजही केंद्रस्थानी आहेत – सोने आणि बँक एफडी (Fixed Deposit). विशेषतः आर्थिक अनिश्चितता, जागतिक युद्धसदृश परिस्थिती, महागाई, बाजारातील अस्थिरता आणि बँकिंग प्रणालीवरील प्रश्नचिन्हे यामुळे “तुमचे पैसे खरंच कुठे सुरक्षित आहेत?” हा प्रश्न अधिक गंभीर झाला आहे.
सोने हा केवळ एक मौल्यवान धातू नाही, तर तो जगभरातील अर्थव्यवस्थेतील एक “सेफ हेवन अॅसेट” मानला जातो. जेव्हा जेव्हा जागतिक पातळीवर युद्ध, भू-राजकीय तणाव, आर्थिक मंदी, महागाई किंवा बाजारातील मोठे चढ-उतार निर्माण होतात, तेव्हा गुंतवणूकदारांचा कल थेट सोन्याकडे वळतो. परिणामी सोन्याची मागणी वाढते आणि त्याच्या किमती झपाट्याने वाढताना दिसतात.
सोने निश्चित परतावा देत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे. एफडीसारखा हमी व्याजदर सोन्यावर मिळत नाही. मात्र दीर्घकालीन दृष्टिकोनातून पाहिले तर सोने हे संपत्ती जतन (wealth preservation) करण्याचे प्रभावी साधन ठरले आहे. विशेषतः महागाईच्या काळात चलनाचे मूल्य कमी होते, पण सोन्याचे मूल्य तुलनेने टिकून राहते किंवा वाढते. त्यामुळे सोने हे “चलनवाढीविरुद्ध संरक्षण” (hedge against inflation) मानले जाते.
तथापि, सोन्याच्या किमतींमध्ये मोठ्या प्रमाणात चढ-उतार होतात. काही काळात प्रचंड तेजी, तर काही काळात घसरण – अशी अस्थिरता कायम असते. त्यामुळे अल्पकालीन गुंतवणुकीसाठी सोने धोकादायक ठरू शकते, पण दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी ते सुरक्षित आणि विश्वासार्ह मानले जाते.
बँक एफडी ही आजही भारतीय मध्यमवर्गासाठी सर्वात विश्वासार्ह गुंतवणूक मानली जाते. एफडीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे निश्चित परतावा आणि स्थिरता. तुम्ही एकदा एफडी केली की व्याजदर आधीच ठरलेला असतो आणि कालावधी पूर्ण झाल्यावर किती पैसे मिळणार, याची पूर्ण खात्री असते.
एफडीचा कालावधी ७ दिवसांपासून ते १० वर्षांपर्यंत असू शकतो. त्यामुळे अल्पकालीन आणि दीर्घकालीन दोन्ही प्रकारच्या गरजांसाठी एफडी उपयुक्त ठरते. विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक, निवृत्त कर्मचारी आणि नियमित उत्पन्नावर अवलंबून असणारे लोक एफडीकडे अधिक आकर्षित होतात.
याशिवाय एफडीला भारत सरकारकडून ठेवी विमा संरक्षण (Deposit Insurance) मिळते. डिपॉझिट इन्शुरन्स अँड क्रेडिट गॅरंटी कॉर्पोरेशन (DICGC) अंतर्गत प्रत्येक खातेदाराला एका बँकेत ५ लाख रुपयांपर्यंत विमा संरक्षण मिळते. म्हणजेच बँक दिवाळखोरीत गेली, आर्थिक संकटात सापडली किंवा बंद पडली तरी खातेदाराला जास्तीत जास्त ५ लाख रुपये परत मिळण्याची हमी असते.
मात्र येथे एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे – जर एखाद्या व्यक्तीने एका बँकेत ५० लाख रुपये एफडीमध्ये जमा केले असतील, तरीही बँक दिवाळखोरीत गेल्यास त्याला फक्त ५ लाख रुपयेच विमा संरक्षणाखाली मिळतील. उर्वरित रक्कम सुरक्षित राहील याची कोणतीही खात्री नसते. त्यामुळे “एफडी पूर्णपणे सुरक्षित आहे” ही संकल्पना तांत्रिकदृष्ट्या पूर्णपणे खरी नाही, तर ती मर्यादित सुरक्षितता आहे.
जर फक्त “सुरक्षितता” या दृष्टीने विचार केला, तर दोन्ही पर्याय वेगवेगळ्या प्रकारची सुरक्षा देतात. सोने ही भौतिक मालमत्ता (physical asset) आहे. ती कोणत्याही बँक, सरकार किंवा संस्थेवर अवलंबून नाही. त्यामुळे प्रणालीगत धोका (systemic risk) कमी असतो. पण किमतींच्या चढ-उताराचा धोका मोठा असतो.
दुसरीकडे, एफडी ही वित्तीय प्रणालीवर आधारित गुंतवणूक आहे. ती स्थिर परतावा देते, पण बँकिंग व्यवस्थेवर अवलंबून असते. विमा संरक्षण असल्यामुळे मर्यादित सुरक्षा मिळते, पण मोठ्या रकमेच्या ठेवींवर धोका कायम राहतो.
आजच्या परिस्थितीत “सोने की एफडी” असा एकांगी प्रश्न विचारण्यापेक्षा दोन्हींचा समतोल वापर अधिक शहाणपणाचा निर्णय ठरतो. सोने दीर्घकालीन सुरक्षितता, महागाईविरोधी संरक्षण आणि संकटातील आधार देऊ शकते. एफडी नियमित उत्पन्न, स्थिरता आणि तात्काळ गरजांसाठी सुरक्षित पर्याय ठरते.
तज्ज्ञांच्या मते, सामान्य गुंतवणूकदाराने संपूर्ण पैसे एकाच ठिकाणी न ठेवता, विविध गुंतवणूक पर्यायांमध्ये विभागणी (diversification) करणे हेच खरे आर्थिक शहाणपण आहे. काही हिस्सा एफडीमध्ये सुरक्षिततेसाठी, काही हिस्सा सोन्यात दीर्घकालीन संरक्षणासाठी आणि उर्वरित हिस्सा इतर गुंतवणूक साधनांमध्ये वाढीसाठी – अशी संतुलित गुंतवणूक रचना भविष्यासाठी अधिक सुरक्षित ठरू शकते.
