पणजी : सायबर गुन्हेगारीचा विळखा दिवसेंदिवस अधिक घट्ट होत असताना, गोव्यातील दोन सतर्क बँक व्यवस्थापकांनी वेळेवर दाखवलेल्या सजगतेमुळे दोन निष्पाप ग्राहकांचे कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान टळले आहे. डिजिटल अटक आणि बनावट गुंतवणूक यांसारख्या फसवणूक प्रकारांमध्ये अडकलेल्या या दोन्ही ग्राहकांना फसवणूक करणाऱ्यांकडे जाण्यापासून रोखण्यात बँक व्यवस्थापकांनी निर्णायक भूमिका बजावली.
गोव्याचे सायबर क्राइमचे एसपी राहुल गुप्ता यांनी सांगितले की, या दोन्ही प्रकरणांमध्ये बँक अधिकाऱ्यांनी वेळेवर हस्तक्षेप केल्यामुळे एकूण १ कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम वाचवण्यात यश आले. विशेष म्हणजे या ग्राहकांनी याआधीच फसवणूक करणाऱ्यांकडे १ कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम हस्तांतरित केली होती, मात्र पुढील मोठे नुकसान टळले.
दक्षिण गोव्यातील संजना (नाव बदलले आहे) ही महिला ‘डिजिटल अटक’ या नव्या प्रकारच्या सायबर फसवणुकीचा बळी ठरत होती. तिला भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरण (TRAI) आणि मुंबई गुन्हे शाखेचे अधिकारी असल्याचे भासवून फोन करणाऱ्या सायबर गुन्हेगारांनी तिचे सिम कार्ड बेकायदेशीर व्यवहारात वापरले जात असल्याचा खोटा आरोप केला होता. तसेच ती ‘डिजिटल अटकेत’ असल्याचे सांगून तिला घाबरवून पैशांची मागणी केली जात होती.
या भीतीपोटी संजना ही तिची मुदत ठेव अकाली तोडण्यासाठी चिकालीम येथील कॅनरा बँकेत गेली. शाखा व्यवस्थापक स्मिता राणे यांनी मोठ्या रकमेची गरज का आहे, अशी विचारणा केली असता तिने बहिणीला तातडीने पैसे लागल्याचे सांगितले. मात्र तिच्या अस्वस्थ वागण्यामुळे आणि घाईघाईने निर्णय घेत असल्यामुळे राणे यांना संशय आला.
दुसऱ्या दिवशी संजना पुन्हा बँकेत आली आणि आपला लॉकर उघडून सोने विकण्याची तयारी दाखवू लागली. यावेळीही तिला सतत फोन येत होते आणि ती घाबरलेली दिसत होती. व्यवस्थापक राणे यांनी तिला थांबवून चौकशी केली. कॉल येत असलेला नंबर तपासल्यावर हा सायबर फसवणूक करणाऱ्यांचा असल्याचे स्पष्ट झाले.
समुपदेशनानंतर संजनाला आपली फसवणूक होत असल्याची जाणीव झाली आणि तिने तात्काळ पोलिसांकडे तक्रार दाखल केली. राणे यांच्या सजगतेमुळे संजना पुढील मोठ्या आर्थिक नुकसानापासून वाचली.
असाच एक प्रकार जुने गोवा येथील एचडीएफसी बँकेत घडला. येथील शाखा व्यवस्थापक विनू थॉमस यांना त्यांचे ग्राहक रमेश (नाव बदलले आहे) मोठ्या प्रमाणात आरटीजीएस ट्रान्सफर करण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे दिसले. रमेशने मालमत्ता खरेदी करत असल्याचे सांगितले, मात्र त्याच्या खात्यातील हालचाली पाहून थॉमस यांना संशय आला.
बँक स्टेटमेंट तपासल्यावर रमेशच्या खात्यात विविध वित्तीय संस्थांकडून पैसे जमा झालेले दिसले आणि त्याने सोनेही विकल्याचे आढळले. हे सर्व पाहता तो एखाद्या गुंतवणूक घोटाळ्यात अडकलेला असावा, असा संशय बळावला.
थॉमस यांनी संध्याकाळी रमेशशी संपर्क साधून त्याला सायबर फसवणुकीच्या पद्धतींबद्दल माहिती दिली. रात्रभर विचार केल्यानंतर रमेशला आपण खरोखरच फसवणुकीचा बळी ठरलो आहोत, याची जाणीव झाली. दुसऱ्या दिवशी त्याने बँक व्यवस्थापकांशी पुन्हा संपर्क साधला आणि वेळेवर हस्तक्षेपामुळे पुढील लाखो-कोट्यवधींचे नुकसान टळले.
एसपी राहुल गुप्ता यांनी स्पष्ट केले की, सायबर फसवणूक थांबवण्यात बँक कर्मचाऱ्यांची सजगता फार महत्त्वाची ठरत आहे. ग्राहक अस्वस्थ दिसत असतील, अचानक मोठ्या रकमा काढत असतील किंवा घाईत व्यवहार करत असतील, तर बँकांनी सतर्क राहणे आवश्यक आहे.
“या दोन्ही प्रकरणांत बँक व्यवस्थापकांनी केवळ व्यवहार न करता थांबवले नाहीत, तर ग्राहकांशी संवाद साधून त्यांना वास्तवाची जाणीव करून दिली. त्यामुळेच १ कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम वाचवता आली,” असे गुप्ता म्हणाले.
सायबर पोलिसांनी नागरिकांना आवाहन केले आहे की, कोणीही स्वतःला सरकारी अधिकारी, पोलिस किंवा नियामक संस्था असल्याचे सांगून फोनवर पैसे मागत असेल, तर त्यावर विश्वास ठेवू नये. कोणत्याही परिस्थितीत घाबरून त्वरित पैसे पाठवू नयेत आणि संशयास्पद कॉल किंवा व्यवहार झाल्यास त्वरित 1930 हेल्पलाईन किंवा जवळच्या पोलीस ठाण्याशी संपर्क साधावा.
सतर्क नागरिक आणि सजग बँक कर्मचारी मिळूनच सायबर गुन्हेगारीविरुद्ध प्रभावी लढा देऊ शकतात, हे या दोन प्रकरणांतून पुन्हा एकदा सिद्ध झाले आहे.
