फ्रोझन स्क्रीन स्कॅमने वाढवली चिंता; बँक खातं होतंय रिकामं?

युनिफाइड पेमेंट इंटरफेस अर्थात UPI च्या माध्यमातून होणाऱ्या दैनंदिन व्यवहारांचे प्रमाण जसे वाढले आहे, तसेच सायबर गुन्हेगारांनी नागरिकांची फसवणूक करण्यासाठी नवनवीन क्लृप्त्या शोधून काढल्या आहेत. सध्या अशाच एका नव्या 'फ्रोझन स्क्रीन स्कॅम' (Frozen Screen Scam) ची चर्चा सुरू असून, याद्वारे सायबर भामटे वापरकर्त्यांना तांत्रिक अडचणींच्या जाळ्यात ओढून बँक खात्यांवर दरोडा टाकत आहेत.

या घोटाळ्याची सर्वात मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे, गुन्हेगारांना बँकेची पेमेंट सिस्टीम किंवा UPI हॅक करण्याची अजिबात गरज पडत नाही. त्याऐवजी ते वापरकर्त्याच्या भीतीचा आणि गोंधळाचा फायदा घेऊन थेट तांत्रिक ताबा मिळवतात.

फ्रोझन स्क्रीन स्कॅम नेमका काय आहे आणि तो कसा चालतो?

स्मार्टफोन अचानक हँग होणे, स्क्रीन गोठणे (Freeze) किंवा बँकिंग ॲपमध्ये अनपेक्षित 'एरर' (Error) दिसणे अशा घटना अनेकदा तांत्रिक बिघाडामुळे घडतात. मात्र, सायबर गुन्हेगार याच स्थितीचा फायदा घेतात.

1. बनावट कॉल किंवा मेसेजची सुरुवात: वापरकर्त्याच्या फोनवर एखादी संशयास्पद लिंक, खोटी वॉर्निंग किंवा बँक प्रतिनिधीचा फोन येतो. "तुमचे खाते ब्लॉक झाले आहे" किंवा "तांत्रिक अडचण सोडवण्यासाठी खाते पडताळणी (Verification) आवश्यक आहे," असे सांगून नागरिकांमध्ये भीती निर्माण केली जाते.

2. घातक ॲप्स आणि APK फाइल्स इन्स्टॉल करणे: अडचण दूर करण्याचे आमिष दाखवून वापरकर्त्याला कोणतीही अनधिकृत अँड्रॉइड पॅकेज किट (APK) फाईल किंवा 'रिमोट ॲक्सेस टूल' (Remote Access Tool) डाउनलोड करण्यास भाग पाडले जाते. हे ॲप्स दिसायला अधिकृत कस्टमर सपोर्ट ॲपसारखेच वाटतात.

3. अ‍ॅक्सेस आणि माहितीची चोरी: हे ॲप्स फोनमध्ये इन्स्टॉल होताच, ते एसएमएस (SMS) वाचण्याची, नोटिफिकेशन्स पाहण्याची आणि अँड्रॉइडच्या 'ॲक्सेसिबिलिटी सर्व्हिसेस'चा गैरवापर करण्याची परवानगी मिळवतात. याद्वारे गुन्हेगारांना वापरकर्त्याच्या स्क्रीनवरील प्रत्येक घडामोडीचे थेट दर्शन होते.

4. पिन व ओटीपीचा गैरवापर: स्क्रीनचा रिमोट ॲक्सेस मिळताच, गुन्हेगार सहजासहजी बँकेचे व्हॅलिडेशन कोड आणि ओटीपी मिळवतात. काही प्रसंगांत ग्राहकांनाच गोंधळात टाकून त्यांच्याकडून थेट UPI पिन एंटर करायला लावला जातो.

UPI सुरक्षेच्या मर्यादा आणि ग्राहकांचा गोंधळ

UPI मध्ये सुरक्षेचे अनेक टप्पे असले, तरी ग्राहकाने स्वतःहून पिन टाकल्यास किंवा ओटीपी शेअर केल्यास ही प्रणाली फसवणूक ओळखू शकत नाही. प्रणालीच्या दृष्टीने तो एक "वैध व्यवहार" ठरतो. त्यामुळे स्क्रीन गोठल्याचा अर्थ फोन हॅक झाला असा होत नाही, तर भीतीपोटी घेतलेले चुकीचे निर्णय या घोटाळ्याला आमंत्रण देतात.

बँक खाते सुरक्षित ठेवण्यासाठी 'हे' उपाय करा:

• अज्ञात ॲप्स आणि APK फाइल्स टाळा: प्ले स्टोअर किंवा ॲप स्टोअरव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही अज्ञात लिंकवरून ॲप्स डाउनलोड करू नका.

• गोपनीय माहिती कधीही शेअर करू नका: कोणताही बँक कर्मचारी किंवा तांत्रिक सहाय्यक तुमच्याकडे UPI पिन, OTP, पासवर्ड किंवा कार्ड तपशील मागत नाही.

• ॲप परवानग्यांची (Permissions) तपासणी करा: फोनमधील ॲप्स एसएमएस किंवा ॲक्सेसिबिलिटीच्या अनावश्यक परवानग्या मागत असतील, तर त्या त्वरित रद्द करा. संशयास्पद ॲप्स लगेच डिलीट करा.

• दबावाला बळी पडू नका: भीती दाखवून घाईघाईने निर्णय घेण्यास सांगणाऱ्या कॉल्सपासून सावध राहा. कोणतीही अडचण आल्यास थेट बँकेच्या अधिकृत नंबरवर संपर्क साधा.

• सिस्टीम अपडेट ठेवा: तुमच्या स्मार्टफोनची ऑपरेटिंग सिस्टीम आणि बँकिंग ॲप्स वेळोवेळी अपडेट करत राहा, जेणेकरून सुरक्षेतील त्रुटी भरून निघतील.

फसवणुकीची शक्यता वाटल्यास त्वरित काय करावे?

१. इंटरनेट त्वरित बंद करा: जर तुम्ही एखादे अज्ञात ॲप डाऊनलोड केले असेल किंवा स्क्रीन शेअर केली असेल, तर सर्वात आधी मोबाईलचे इंटरनेट (Wi-Fi / Mobile Data) बंद करा.

२. बँकेशी संपर्क साधा: दुसऱ्या सुरक्षित फोनवरून बँकेच्या अधिकृत कस्टमर केअरशी संपर्क साधून तुमचे खाते, UPI सेवा आणि कार्ड तात्पुरते ब्लॉक करा.

३. सॉफ्टवेअर काढून टाका व पासवर्ड बदला: सुरक्षित उपकरणाचा वापर करून तुमच्या सर्व बँकिंग सेवांचे आयडी आणि पासवर्ड बदलून घ्या.

४. हेल्पलाइन 1930 वर तक्रार नोंदवा: फसवणूक झाल्यास सर्व व्यवहारांचे स्क्रीनशॉट, मेसेज आणि तपशीलांसह राष्ट्रीय सायबर गुन्हे हेल्पलाइन 1930 वर कॉल करा किंवा cybercrime.gov.in या पोर्टलवर त्वरित तक्रार दाखल करा.

महत्त्वाची टीप: फोनची स्क्रीन गोठणे म्हणजे थेट सायबर हल्ला नव्हे! तांत्रिक अडचणीच्या वेळी घाबरून न जाता अधिकृत आणि विश्वासू स्रोतांकडूनच मदत घ्या.