अन्नधान्य कर्जपुरवठ्यात सहकारी बँकांचा 'स्टॅडं' कायम - रिझर्व्ह बँक

मुंबई: भारतीय बँकिंग प्रणालीने सरत्या आर्थिक वर्षात आपली घोडदौड कायम राखली असून, ठेवी आणि कर्जपुरवठा या दोन्ही आघाड्यांवर सकारात्मक वाढ नोंदवली आहे. भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) प्रसिद्ध केलेल्या ३० एप्रिल २०२६ अखेरच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, देशातील बँकिंग क्षेत्रातील एकूण ठेवींनी २६४ लाख कोटी रुपयांचा टप्पा ओलांडला आहे. विशेष म्हणजे, व्यावसायिक बँकांच्या तुलनेत आकारमानाने लहान असूनही, अनुसूचित सहकारी बँकांनी अन्नधान्य कर्ज पुरवठ्यात आपला 'स्थिर' प्रभाव टिकवून धरला आहे.

ठेवी आणि कर्जांमध्ये मोठी झेप

रिझर्व्ह बँकेच्या स्थिती विवरणावरून असे दिसून येते की, बँकिंग प्रणालीवरील ग्राहकांचा विश्वास वृद्धिंगत होत आहे.

• ठेवी: ३० एप्रिल २०२६ रोजी सर्व अनुसूचित बँकांच्या एकूण ठेवी २,६४,००,०१५.७९ कोटी रुपयांवर पोहोचल्या आहेत. गेल्या वर्षी याच काळात हा आकडा २,३५,२६,२४५.४१ कोटी रुपये इतका होता.

• कर्जपुरवठा: अर्थव्यवस्थेतील गुंतवणुकीला गती मिळत असल्याचे लक्षण म्हणजे बँक कर्जांमधील वाढ. एकूण बँक कर्जपुरवठा मागील वर्षीच्या १.८७ कोटी कोटींवरून वाढून आता २.१७ कोटी कोटी रुपयांवर पोहोचला आहे.

व्यापक बँकिंग क्षेत्रात व्यावसायिक बँकांचे वर्चस्व असले तरी, तळागाळातील आणि कृषी क्षेत्राशी निगडित वित्तपुरवठ्यात सहकारी बँकांचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. विशेषतः अन्न खरेदीसाठी (Food Procurement) दिल्या जाणाऱ्या कर्जात या बँकांनी सातत्य राखले आहे.

आकडेवारीनुसार, ३० एप्रिल २०२६ रोजी अनुसूचित सहकारी बँकांची अन्न कर्जाची थकबाकी ५२,०७४ कोटी रुपये नोंदवण्यात आली. गेल्या वर्षी हा आकडा ५१,९७२.६६ कोटी रुपये होता. ही किरकोळ वाढ असली तरी, अन्नधान्य खरेदीसारख्या संवेदनशील आणि प्राधान्य क्षेत्रात सहकारी बँकांचा सहभाग स्थिर आहे, हे यातून स्पष्ट होते.

भारतातील बँकिंग व्यवस्थेचा विस्तार किती व्यापक आहे, हे आरबीआयच्या या आकडेवारीवरून स्पष्ट होते. सध्या देशात:

1. १२० अनुसूचित व्यावसायिक बँका कार्यरत आहेत.

2. २५ अनुसूचित राज्य सहकारी बँका आपला विस्तार सांभाळून आहेत.

3. ५१ अनुसूचित प्राथमिक (शहरी) सहकारी बँका शहरी आणि निमशहरी भागात सेवा देत आहेत.

व्यावसायिक बँकांनी कॉर्पोरेट आणि वैयक्तिक कर्ज विभागात मोठी मजल मारली असली, तरी सहकारी बँका आजही 'प्राधान्य क्षेत्र' (Priority Sector) कर्जपुरवठ्याचा कणा आहेत. अन्न खरेदी वित्तपुरवठ्यात सहकारी बँकांचा वाटा स्थिर असणे हे सूचित करते की, सरकारी अन्न खरेदी प्रक्रियेत या बँकांचे ग्रामीण आणि निमशहरी जाळे अजूनही तितकेच प्रभावी आहे.

मात्र, भविष्यात व्यावसायिक बँकांच्या आक्रमक विस्तारामुळे सहकारी बँकांसमोर आपल्या ठेवी टिकवून ठेवण्याचे आव्हान उभे राहू शकते. तरीही, सध्याच्या आकडेवारीनुसार भारतीय बँकिंग व्यवस्था एक मजबूत आणि स्थिर वाटचाल करत असल्याचे चित्र स्पष्ट आहे.