गुगलच्या 'Gemma' वर आधारित स्वदेशी तंत्रज्ञान: NPCI ने हे मॉडेल गुगलच्या 'जेमिनाई' (Gemma) या ओपन मॉडेलवर आधारित विकसित केले असून, त्याला भारतीय बँकिंग क्षेत्रातील संपूर्ण डेटावर प्रशिक्षित करण्यात आले आहे.
कमी खर्चात आणि स्थानिक सर्व्हरवर सुरक्षित: मोठ्या बँकांप्रमाणे कोट्यवधी रुपयांचे तंत्रज्ञान बजेट नसलेल्या सहकारी बँकांसाठी हे मॉडेल अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. हे मॉडेल अवघ्या १६ जीबी (16 GB) रॅम असलेल्या एकाच स्थानिक सर्व्हरवर सहज चालवता येते. यामुळे बँकांना त्यांचा संवेदनशील डेटा बाहेर न पाठवता स्वतःच्याच सर्व्हरवर सुरक्षित एआय तैनात करणे शक्य झाले आहे.
स्थानिक भाषा आणि युपीआय मदत (Reasoning AI): 'फिमी' हे सध्या NPCI च्या 'UPI Help Assistant' ला अधिक सक्षम करत आहे. युपीआय पेमेंट अडकणे, खात्यातून पैसे कट होणे किंवा तक्रार नोंदवणे अशा समस्यांचे निवारण थेट मराठीसह इतर भारतीय भाषांमध्ये आणि मानवी हस्तक्षेपाशिवाय सेकंदांत केले जात आहे.
नागरी सहकारी बँकांची मध्यवर्ती संस्था 'NUCFDC' द्वारे केंद्रीय सहकार मंत्रालयाच्या मार्गदर्शनाखाली दोन अत्यंत महत्त्वाचे डिजिटल प्लॅटफॉर्म देशभरात लागू केले जात आहेत.
पहिला प्लॅटफॉर्म म्हणजे 'सहकार डिजीपे' (Sahakar Digipay), जो एक संवर्धित युपीआय (UPI) स्विच आहे. याच्या मदतीने जलद आणि अत्यंत सुरक्षित व्यवहार करणे शक्य होणार असून, यामध्ये आर्थिक फसवणूक (Fraud Prevention) रोखण्यासाठी इन-बिल्ट सुरक्षा यंत्रणा बसवण्यात आली आहे.
दुसरा प्लॅटफॉर्म म्हणजे 'सहकार डिजीलोन' (Sahakar Digiloan), ज्यामुळे सहकारी बँकांमधील कर्ज मंजुरीची संथ प्रक्रिया आता इतिहास जमा होणार आहे. पेपरलेस बँकिंग, आधार ई-साइन (e-Sign) आणि अवघ्या काही मिनिटांत व्हिडिओ केवायसी (Video KYC) करून कर्ज प्रक्रिया अत्यंत वेगाने पूर्ण केली जात आहे.
सहकारी बँकांमधील आर्थिक गैरव्यवहार टाळण्यासाठी आणि ग्राहकांच्या ठेवींच्या सुरक्षेसाठी २४/७ सायबर सुरक्षा यंत्रणा (24/7 Cyber Surveillance) विकसित केली जात आहे.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार (Master Directions) हे संपूर्ण डिजिटल नेटवर्क थेट मध्यवर्ती बँकिंग प्रणालीशी (Core Banking Solutions) जोडले जात आहे. यामुळे सहकार क्षेत्रातील पारदर्शकता आणि विश्वासाचे वातावरण प्रचंड प्रमाणात वाढणार आहे.
"हा बदल केवळ बँकांचे आधुनिकीकरण करणारा नाही, तर तळागाळातील ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील नागरिकांना आर्थिक मुख्य प्रवाहात डिजिटल ताकदीसह आणणारा ठरत आहे."
आज देशातील एकूण १४०० हून अधिक नागरी सहकारी बँकांपैकी ७०% पेक्षा जास्त ठेवींचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या बँका या नव्या डिजिटल प्रवासाचा भाग बनल्या आहेत. स्वदेशी 'एआय' प्रणाली आणि सहकार मंत्रालयाच्या या उपक्रमांमुळे सामान्य ग्राहकांचा सहकारी बँकांवरील विश्वास अधिक दृढ होईल.
बँकिंग क्षेत्रातील हा डिजिटल कायापालट सहकार क्षेत्राला एक नवी दिशा देणारा आणि ग्रामीण भारताच्या आर्थिक प्रगतीला गती देणारा ठरेल यात शंका नाही.
