ग्राहक आज इंटरनेट आणि GenAI साधनांच्या माध्यमातून खाते, व्यवहार, कर्ज, बचत आणि आर्थिक नियोजनाशी संबंधित प्राथमिक माहिती स्वतः मिळवू शकतो. त्यामुळे सहकारी बँका, नागरी सहकारी बँका आणि पतसंस्थांनी ग्राहकांना नेमके कोणते अतिरिक्त मूल्य द्यायचे, याचा पुनर्विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. स्रोताच्या मते, GenAI अनेक मूलभूत माहिती व विश्लेषणाची कामे बँकरपेक्षा अधिक वेगाने करू शकते.
GenAI मुळे बँकर अप्रासंगिक होत नाही; उलट बँकरच्या कामाचे स्वरूप बदलते. ग्राहकाने स्वतः मिळवलेल्या माहितीचे योग्य मूल्यांकन करणे, त्याच्या परिस्थितीनुसार पर्याय समजावून सांगणे, गुंतागुंतीच्या समस्या सोडवणे आणि संस्थेच्या अंतर्गत प्रक्रियेतून योग्य तो मार्ग काढून देणे ही बँकरची महत्त्वाची भूमिका ठरू शकते.
विशेषतः सहकारी बँका व पतसंस्थांमध्ये स्थानिक ग्राहक, सभासद, लघुउद्योजक, शेतकरी आणि छोटे व्यावसायिक यांच्याशी असलेले प्रत्यक्ष संबंध ही मोठी ताकद आहे. मात्र हे संबंध अधिक प्रभावी करण्यासाठी बँकरकडे योग्य माहिती आणि निर्णय घेण्याचे अधिकार असणे आवश्यक आहे.
GenAI च्या मदतीने बँका आपल्या धोरणे, कार्यपद्धती, परिपत्रके आणि अंतर्गत दस्तऐवजांचे एकत्रित विश्लेषण करू शकतात. परस्परविरोधी सूचना, गहाळ प्रक्रिया किंवा अस्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे शोधून त्यात सुधारणा करण्यासाठी GenAI उपयुक्त ठरू शकते.
त्याचबरोबर अनुभवी कर्मचाऱ्यांकडे असलेले पण अधिकृत दस्तऐवजांमध्ये नोंदवलेले नसलेले संस्थात्मक ज्ञानही GenAI च्या मदतीने प्रक्रियेत रूपांतरित करता येऊ शकते. त्यामुळे कर्मचारी बदलले तरी महत्त्वाचे संस्थात्मक ज्ञान संस्थेकडे कायम राहण्यास मदत होईल.
सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी आणखी महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे निर्णय घेण्याचे अधिकार स्पष्ट करणे. कोणता निर्णय बँकर स्वतः घेऊ शकतो, कोणत्या निर्णयासाठी वरिष्ठांची मंजुरी आवश्यक आहे आणि कोणत्या परिस्थितीत अनुपालन किंवा अन्य विभागाचे मार्गदर्शन घ्यावे, यासाठी GenAI आधारित निर्णय मार्गदर्शिका तयार करता येऊ शकते.
यामुळे ग्राहक किंवा सभासद बँकरसमोर असताना निर्णय घेण्यासाठी अनावश्यक विलंब कमी होऊ शकतो. परिणामी ग्राहकसेवा अधिक वेगवान आणि सुसंगत होण्याची शक्यता आहे.
स्रोतामध्ये बँकांसाठी पुढील ९० दिवसांत तीन प्रमुख कृती सुचवण्यात आल्या आहेत—बँकरने नेमके कुठे मूल्य निर्माण करावे हे निश्चित करणे, निवडक बँकर्सना मान्यताप्राप्त GenAI साधने व योग्य डेटा उपलब्ध करून देणे आणि बँकरच्या निर्णयक्षमतेला अडथळा आणणाऱ्या अंतर्गत प्रक्रियांचा पुनर्विचार करणे.
भारतीय सहकारी बँका आणि पतसंस्थांसाठी या बदलाकडे केवळ तंत्रज्ञान म्हणून न पाहता बँकरच्या भूमिकेचे पुनर्रचनात्मक साधन म्हणून पाहणे आवश्यक ठरणार आहे. ग्राहक स्वतः माहिती मिळवू शकतो; मात्र त्या माहितीचा योग्य संदर्भ समजून घेऊन योग्य निर्णय घेण्यास मदत करणारा विश्वासू बँकर भविष्यातही महत्त्वाचा राहणार आहे.