कर्ज मंजुरी आता दिवसात नव्हे, मिनिटात! बँकिंग क्षेत्रात 'AI' ची आक्रमक एन्ट्री!

मुंबई: भारतीय वित्तीय क्षेत्रात सध्या एक मोठी मूक क्रांती घडत आहे. पारंपरिक बँकिंगमधील लालफितीचा कारभार आणि कागदपत्रांच्या जंजाळाला मागे टाकत बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्या (NBFCs) आता कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) मुख्य पायाभूत सुविधा म्हणून स्वीकार करत आहेत. केवळ प्रायोगिक चाचण्यांपुरते मर्यादित न राहता, सुरक्षित कर्ज देण्याचा कालावधी (Turnaround Time) लक्षणीयरीत्या कमी करण्यासाठी आणि ग्रामीण भागातील भाषेचे अडथळे दूर करण्यासाठी एआयचा वापर केला जात आहे.

या शर्यतीत क्रेडिट इन्फ्रास्ट्रक्चर प्लॅटफॉर्म 'फिनबॉक्स' (FinBox) आघाडीवर असून, त्यांनी आपला प्रगत 'ॲटलस' (Atlas) प्लॅटफॉर्म आधीच पाच मोठ्या वित्तीय संस्थांमध्ये यशस्वीरित्या तैनात केला आहे.

सामान्यतः, एखादे सुरक्षित कर्ज (Secure Loan) मंजूर होण्यासाठी ग्राहकाचा शोध घेण्यापासून ते प्रत्यक्ष मंजुरीपर्यंत १८ ते २१ दिवसांचा कालावधी लागतो. परंतु, एका संशोधनातून असे समोर आले आहे की, या विलंबाचा मोठा भाग कर्ज मंजुरीच्या (Underwriting) प्रक्रियेमुळे होत नसून, अंतर्गत प्रशासकीय समन्वयामुळे होतो.

फिनबॉक्सचे सीईओ आणि सह-संस्थापक रजत देशपांडे यांच्या मते, कर्ज वितरणाच्या टप्प्यावर तंत्रज्ञानाची सर्वाधिक गरज आणि ओढ जाणवत आहे. कर्जदाते सध्या प्रामुख्याने दोन मोठ्या समस्यांवर मात करण्यासाठी एआयचा आक्रमकपणे वापर करत आहेत:

१. 'फाईल असेंब्ली टॅक्स' (File Assembly Tax): कच्ची कागदपत्रे व्यवस्थित आणि क्रमाने लावण्यात क्रेडिट मॅनेजरचा दररोज किमान एक तास वाया जातो, जो एआयमुळे वाचत आहे.

२. 'बाउन्स-बॅक लूप' (Bounce-Back Loop): अपूर्ण किंवा अस्पष्ट माहितीमुळे रिलेशनशिप मॅनेजर आणि ऑपरेशन्स टीम यांच्यात फाईल्स अनेक वेळा मागे-पुढे फिरत राहतात. एआय या त्रुटी सुरुवातीलाच पकडून हा लूप मोडून काढत आहे.

डिजिटल कर्जपुरवठ्याचा जसजसा विस्तार होत आहे, तसतसे बँकांचे प्राधान्यक्रम बदलत आहेत. आता केवळ युझर इंटरफेस (UI) सुधारण्याऐवजी, कर्ज प्रक्रियेतून 'फॉर्म' पूर्णपणे हद्दपार करण्यावर भर दिला जात आहे.

या बदलामुळे चॅट, व्हॉइस आणि व्हिडिओद्वारे संवादात्मक ऑनबोर्डिंग (Conversational Onboarding) शक्य झाले आहे. याचा थेट फायदा टियर-२ बाजारपेठा आणि लहान व्यवसायांना (MSMEs) होत आहे, ज्यांना पूर्वी डिजिटल फॉर्म भरण्यात अडचणी येत होत्या.

सुरक्षा आणि गोपनीयता: फिनबॉक्सचा 'ॲटलस' प्लॅटफॉर्म ग्राहकांच्या स्वतःच्या परिसंस्थेमध्येच (Ecosystem) काम करतो, ज्यामुळे डेटाची गोपनीयता आणि सुरक्षा पूर्णपणे अबाधित राहते. यात पत मूल्यांकन, फसवणूक शोध आणि संस्थात्मक संरचनेसाठी प्रगत मॉड्यूल्स विकसित केले जात आहेत.

रिअल-टाइम फसवणूक शोध आणि सुलभ अनुपालन (Compliance)

पारंपरिक पद्धतींमध्ये कर्ज मंजुरीनंतर फसवणूक किंवा कागदपत्रांमधील छेडछाड तपासली जायची. मात्र, नव्या एआय प्रणालीमुळे आता "प्रक्रियेदरम्यानच" (In-process) रिअल-टाइम तपासणी होते. ग्राहक कागदपत्रे अपलोड करत असतानाच, त्यात झालेली कोणतीही छेडछाड एआय तात्काळ पकडते.

तसेच, अनुपालनाच्या (Compliance) बाबतीत, एआय एजंट्स निश्चित धोरण स्क्रिप्ट्स चालवून स्वयंचलित ऑडिट ट्रेल्स (Audit Trails) सुनिश्चित करतात. या क्रांतिकारी बदलांमुळे, आर्थिक वर्ष २०२७ पर्यंत एआय पायाभूत सुविधा सेवा वित्तीय संस्थांच्या महसुलाचा मुख्य उत्प्रेरक ठरतील, असा अंदाज वर्तवला जात आहे.

भारतातील निम्म्याहून अधिक छोटे व्यवसाय टियर-२, टियर-३ शहरे आणि ग्रामीण भागांमध्ये कार्यरत आहेत. पारंपरिक डिजिटल ॲप्लिकेशन्स हे पूर्णपणे इंग्रजी भाषेतील फॉर्मवर अवलंबून असतात, जिथे ग्रामीण व्यावसायिक मागे पडतात.

फिनबॉक्सचा प्लॅटफॉर्म हा भाषेचा अडथळा पूर्णपणे मोडीत काढतो. ग्रामीण भागातील व्यावसायिक व्हॉइस, व्हिडिओ किंवा चॅटचा वापर करून त्यांच्या मातृभाषेत संवाद साधू शकतात.

• संभाषणात्मक एआय (Conversational AI) चे खरे सामर्थ्य त्याच्या विश्लेषणात्मक क्षमतेत आहे. जेव्हा एखादा लहान व्यावसायिक अनौपचारिक व्हॉइस मेसेज किंवा चॅटद्वारे आपल्या व्यवसायाची माहिती देतो, तेव्हा एआय पार्श्वभूमीत (Background) काम करून त्यातून संबंधित आर्थिक मापदंड आणि वैयक्तिक डेटा अचूकपणे काढून घेते. या कच्च्या माहितीला सुव्यवस्थित करून, ते अंडररायटर्ससाठी एक स्वच्छ आणि 'निर्णयासाठी तयार' (Decision-ready) फाईल सादर करते.

थोडक्यात सांगायचे तर, एआय आता केवळ एक फॅन्सी तंत्रज्ञान राहिलेले नाही, तर ते बँकिंग क्षेत्राचा कणा बनत आहे. भाषा आणि क्लिष्ट कागदपत्रांमुळे औपचारिक कर्जापासून वंचित राहिलेल्या भारतातील कोट्यवधी लहान व्यापाऱ्यांना मुख्य आर्थिक प्रवाहात आणण्यासाठी हे तंत्रज्ञान मैलाचा दगड ठरणार आहे. फिनबॉक्ससारख्या प्लॅटफॉर्म्सची वाढती व्याप्ती हेच दर्शवते की, येणारा काळ हा 'स्मार्ट, वेगवान आणि सर्वसमावेशक' बँकिंगचा असेल.