पॅन कार्डवर झटपट लोन घेताय? आधी 'हा' रिपोर्ट वाचा!

मुंबई: "अवघ्या ५० हजार रुपयांचे कर्ज... फक्त पॅन कार्ड आणि आधार कार्ड द्या आणि ५ मिनिटांत पैसे खात्यात जमा!" वरवर पाहता अत्यंत सोपी आणि आकर्षक वाटणारी ही जाहिरात सध्या देशातील लाखो तरुणांसाठी एक भयंकर चक्रव्यूह ठरत आहे. झटपट पैशांच्या आमिषाने कर्ज तर मिळते, मात्र त्यानंतर सुरू होतो अव्वाच्या सव्वा व्याजदर, मानसिक छळ आणि वसुली एजंटांच्या धमक्यांचा एक न संपणारा सिलसिला. डिजिटल कर्ज देणाऱ्या फिनटेक (Fintech) कंपन्यांच्या मनमानी कारभारामुळे सध्या कर्जबाजार चिंतेच्या गर्तेत सापडला आहे.

सध्या सोशल मीडियावर रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाला (RBI) टॅग करून अनेक तक्रारी समोर येत आहेत. कर्जदारांना आणि त्यांच्या कुटुंबियांना थकीत मुदतीपूर्वीच फोन करून शिवीगाळ केली जात आहे.

एका पीडित ग्राहकाने सांगितले की, "कोणत्याही अधिकृत पत्राशिवाय वसुली एजंट थेट घरापर्यंत पोहोचले आणि त्यांनी कर्जाची अत्यंत गोपनीय माहिती घरातल्या लहान मुलाला दिली." नियमांनुसार, कर्जदाराची माहिती कोणत्याही तिसऱ्या व्यक्तीसोबत शेअर करता येत नाही. तसेच, एकाच दिवसात ५० ते ६० फोन कॉल्स करून ग्राहकांचे जगणे असह्य केले जात आहे. 'व्हॉईस ऑफ बँकिंग'चे संस्थापक अश्वनी राणा यांच्या मते, काही कंपन्या तर ग्राहकांचा सिबिल (CIBIL) स्कोअर देखील जाणीवपूर्वक खराब करत आहेत.

या फिनटेक कंपन्या प्रामुख्याने तरुणांना (ज्यांचे वय ३५ वर्षांपेक्षा कमी आहे) लक्ष्य करत आहेत. सुरुवातीला हा व्याजदर १४% ते १८% च्या घरात असतो. मात्र, जर ग्राहकाने वेळेवर हप्ता भरला नाही, तर हा व्याजदर थेट १८% ते २४% किंवा त्याहून अधिक केला जातो. हप्ता न भरल्यास थेट तरुणांच्या पालकांना कायदेशीर नोटिसा पाठवून कुटुंबाला मानसिक दबावाखाली आणले जाते.

वाढती जोखीम ओळखून सरकारी आणि खाजगी बँकांनी अशा विनाहमीच्या (Unsecured) लहान कर्जापासून स्वतःला दूर ठेवले आहे. परिणामी, ५० हजार रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या लहान वैयक्तिक कर्ज (Personal Loan) बाजारावर मोबाईल ॲप्स आणि फिनटेक कंपन्यांनी पूर्णपणे ताबा मिळवला आहे.

गेल्या एका वर्षात लहान कर्जाच्या बाजारपेठेतील पारंपारिक बँकांचा वाटा ३०.८ टक्क्यांनी घसरला आहे. याउलट, मार्च २०२६ पर्यंत वित्तीय कंपन्यांचा (NBFC) हिस्सा १७.५ टक्क्यांनी वाढला आहे. यामध्ये सर्वाधिक फायदा डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर करणाऱ्या फिनटेक कंपन्यांना झाला असून, ५०,००० रुपयांपेक्षा कमी कर्जाच्या बाजारपेठेत त्यांचा वाटा तब्बल ५६.८ टक्क्यांवर पोहोचला आहे. एका वर्षात त्यांच्या कर्ज वाटपात ४१.६ टक्क्यांची विक्रमी वाढ झाली आहे.

फिनटेक कंपनी म्हणजे काय?

फिनटेक (Financial Technology) ही अशी कंपनी असते जी मोबाईल ॲप, वेबसाईट आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने बँकिंग व इतर वित्तीय सेवा (कर्ज, पेमेंट, गुंतवणूक) प्रदान करते. येथे कर्ज मंजुरी जलद होते, पण व्याजदर बँकांपेक्षा खूप जास्त असतात.

रिझर्व्ह बँकेच्या ताज्या अहवालानुसार, फिनटेक कंपन्यांचे कर्ज बुडण्याचे प्रमाण वेगाने वाढत आहे, जी अत्यंत चिंतेची बाब आहे. कर्ज न फेडू शकणाऱ्या लोकांचे प्रमाण मार्च २०२४ मध्ये ४.५% होते, जे मार्च २०२५ मध्ये ६.२% आणि आता मार्च २०२६ पर्यंत वाढून ६.४% वर पोहोचले आहे. फिनटेक कंपन्यांच्या एकूण कर्ज खात्यांमध्ये तब्बल ७०.५% वाटा हा विनाहमीच्या (Unsecured) कर्जाचा आहे. त्यामुळे येणाऱ्या काळात या कंपन्यांचे थकीत कर्ज (NPA) आणि बुडीत खात्यांची जोखीम आणखी वाढणार असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.

डिजिटल कंपन्यांच्या या चक्रव्यूहातून स्वतःला वाचवण्यासाठी ग्राहकांनी खालील गोष्टींची काळजी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे:

• व्याजदर नीट समजून घ्या: कर्जावरील व्याजाचा वार्षिक दर (APR) नेमका काय आहे, हे आधी तपासा.

• छुपे शुल्क (Hidden Charges): प्रोसेसिंग फी, जीएसटी आणि इतर छुपे शुल्क किती कापले जात आहेत, याकडे लक्ष द्या.

• दंडाची माहिती घ्या: हप्ता वेळेत न भरल्यास किती दंड आकारला जाईल, हे आधीच वाचा.

• RBI नोंदणी तपासा: संबंधित कर्ज देणारे ॲप रिझर्व्ह बँक (RBI) कडे नोंदणीकृत बँकेशी किंवा NBFC शी जोडलेले आहे की नाही, याची खात्री करा.

• ॲप परमिशन्सवर लक्ष ठेवा: ॲप डाऊनलोड करताना ते तुमच्या मोबाईलमधील कॉन्टॅक्ट लिस्ट, फोटो गॅलरी आणि लोकेशनची परवानगी (Permission) मागत असेल, तर सावध व्हा. याच माहितीचा वापर करून नंतर ब्लॅकमेल केले जाते.

• घाई गडबड टाळा: गरजेपेक्षा जास्त कर्ज घेणे टाळा आणि अटी व शर्ती (Terms and Conditions) पूर्ण वाचल्याशिवाय 'ओके' किंवा 'अग्री' वर क्लिक करू नका.