आज UPI, कार्ड, इंटरनेट बँकिंगसारख्या डिजिटल पर्यायांमुळे व्यवहार सोपे झाले असले, तरी मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांसाठी आजही अनेकजण चेकलाच सुरक्षित माध्यम मानतात. मात्र, चेकद्वारे पेमेंट करताना होणारी एक चूक - चेक बाऊन्स - तुम्हाला केवळ आर्थिकच नाही तर कायदेशीर अडचणीतही टाकू शकते.
अनेक लोक चेक बाऊन्स किंवा ऑटो-डेबिट फेल होणं ही एक साधी बँकिंग चूक समजतात. पण प्रत्यक्षात याचे परिणाम गंभीर असतात - बँक शुल्क, लेंडर्सचे दंड, क्रेडिट स्कोअरमध्ये मोठी घसरण आणि अगदी तुरुंगवासाची शिक्षाही होऊ शकते.
नेगोशिएबल इन्स्ट्रुमेंट्स अॅक्ट, 1881 च्या कलम 138 नुसार:
जर एखादा चेक बँकेत सादर केल्यानंतर पुरेशा निधीअभावी किंवा इतर कारणांमुळे बाऊन्स झाला, आणि
त्या व्यक्तीने कायदेशीर नोटीस मिळाल्यानंतर 15 दिवसांत पेमेंट केलं नाही,
तर त्या व्यक्तीविरोधात फौजदारी गुन्हा दाखल होऊ शकतो.
२ वर्षांपर्यंत तुरुंगवास, किंवा चेकच्या रकमेच्या दुप्पट दंड, किंवा दोन्ही शिक्षा एकत्र.
महत्त्वाचं: ही तरतूद फक्त चेक बाऊन्स प्रकरणांवर लागू होते. NACH, ECS किंवा ऑटो-डेबिट फेल झाल्यास सामान्यतः फौजदारी गुन्हा होत नाही.
जरी फौजदारी गुन्हा दाखल होत नसला, तरी आर्थिक फटका मोठा बसतो:
प्रत्येक फेल ट्रान्झॅक्शनवर ₹250 ते ₹750 पर्यंत बँक शुल्क
EMI, भाडे, क्रेडिट कार्ड पेमेंट फेल झाल्यास:
लेट फी
बाऊन्स चार्ज
जादा व्याज
पेमेंट वेळेवर न झाल्यास तुमचा क्रेडिट स्कोअर 50 ते 70 पॉइंट्सने घसरू शकतो.
यामुळे:
भविष्यात कर्ज मिळणं कठीण
जास्त व्याजदर
लोन रिस्ट्रक्चरिंगमध्ये अडचणी
होम लोन, कार लोनसारख्या मोठ्या कर्जांसाठी पात्रता कमी
फक्त खात्यात पैसे नसणं हे एकमेव कारण नाही. इतर कारणे:
चुकीचे बँक तपशील
खात्याची ऑटो-डेबिट मर्यादा कमी असणे
NACH/ECS नेटवर्क फेल होणे
बँकेच्या सिस्टममधील तांत्रिक त्रुटी
खाते बंद असणे किंवा बदललेले असणे
स्वाक्षरी जुळत नसणे
चेकवरील तारीख चुकीची असणे
खात्यात पुरेशी शिल्लक ठेवा
चेक लिहिताना तपशील काळजीपूर्वक भरा
ऑटो-डेबिट मर्यादा तपासा
EMI आणि क्रेडिट कार्ड बिलांची तारीख लक्षात ठेवा
बँकेकडून येणाऱ्या अलर्ट्सकडे दुर्लक्ष करू नका
चेक बाऊन्स ही छोटी चूक वाटत असली, तरी ती कायदेशीर संकट, आर्थिक नुकसान आणि भविष्यातील कर्जावर मोठा परिणाम करू शकते. त्यामुळे प्रत्येक व्यवहारात काळजी घेणं हेच तुमच्यासाठी सुरक्षित आहे.