नवी दिल्ली : भारतात सुवर्ण कर्ज (Gold Loan) हे सध्या सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या कर्ज उत्पादनांपैकी एक बनले आहे. प्रक्रिया अत्यंत जलद असणे, कमीत कमी कागदपत्रे आणि सोन्याचे असणारे सुरक्षित संरक्षण, यामुळे बँक आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय संस्था (NBFCs) या कर्जाला प्राधान्य देतात. मात्र, जसजशी सुवर्ण कर्जाची लोकप्रियता वाढली आहे, तसतशी यामध्ये होणाऱ्या फसवणुकीची (Gold Loan Fraud) प्रकरणेही चिंताजनक गतीने वाढली आहेत.
अनेक बँकांमध्ये बनावट सोने, सोन्याचा मुलामा दिलेले दागिने किंवा भेसळयुक्त सोने गहाण ठेवून कोट्यवधी रुपयांचे कर्ज लाटल्याचे प्रकार समोर आले आहेत. त्यामुळे प्रश्न असा उपस्थित होतो की, सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या सुवर्ण कर्जात ही फसवणूक इतक्या मोठ्या प्रमाणावर का होत आहे?
सध्या सोन्याची शुद्धता तपासण्यासाठी बहुतांश बँकांमध्ये खालील दोन पारंपरिक पद्धतींचा वापर केला जातो:
टचस्टोन चाचणी (Touchstone Test): यामध्ये दागिना एका दगडावर घासून त्याचा रंग व खूण पाहिली जाते.
नायट्रिक ॲसिड चाचणी (Nitric Acid Test): दगडावर उठलेल्या खुणेवर ॲसिड टाकून प्रतिक्रिया पाहिली जाते.
या दोन्ही चाचण्या केवळ दागिन्यांच्या बाह्य पृष्ठभागाची (Surface) तपासणी करतात. जर फसवणूक करणाऱ्याने टंगस्टन, तांबे किंवा पितळ यांसारख्या धातूंवर खऱ्या सोन्याचा जाड थर (Plating) चढवला असेल, तर या चाचण्या अपयशी ठरतात. दागिन्यांच्या आतमध्ये दडलेली अशुद्धता किंवा बनावट धातू ओळखणे या पारंपरिक पद्धतींना शक्य होत नाही.
बँकांच्या अधिकृत नियमावलीत विशिष्ट गुरुत्व चाचणी (Specific Gravity Test) नमूद असली, तरी प्रत्यक्षात अनेक बँकांच्या शाखांमध्ये वेळेअभावी ही चाचणी केलीच जात नाही.
सुवर्ण कर्जातील फसवणुकीचे दुसरे सर्वात मोठे कारण म्हणजे बँकांचे बाह्य मूल्यांकनकर्त्यांवर (External Gold Valuers) असलेले अति-अवलंबित्व.
हे मूल्यांकनकर्ते बँकेचे कायमस्वरूपी कर्मचारी नसतात.
जर मूल्यांकनकर्त्याने सोन्याला 'शुद्ध' म्हणून प्रमाणित केले, तर बँक तात्काळ कर्ज मंजूर करते.
संगनमत व निष्काळजीपणा: अनेक प्रकरणांमध्ये फसवणूक करणाऱ्या ग्राहकांशी मूल्यांकनकर्त्याचे संगनमत असल्याचे उघडकीस आले आहे. बाहेरील व्यक्ती असल्यामुळे त्यांच्यावर थेट प्रशासकीय नियंत्रण ठेवणे बँकांना कठीण जाते.
मोठा आर्थिक भार: मूल्यांकनापोटी बँका या बाह्य व्हॅल्युअर्सना प्रति-कर्ज मोठे शुल्क देतात (दररोज १० कर्जांचे मूल्यांकन केल्यास महिना १.५ लाख रुपयांपर्यंत उत्पन्न). तरीही सुरक्षेची कोणतीही १००% हमी मिळत नाही.
अलिकडच्या वर्षांत सोन्याच्या किमतीत झालेली प्रचंड वाढ यामुळे भामट्यांसाठी ही फसवणूक अधिक फायदेशीर ठरत आहे. त्यातच फसवणूक करणारे आता अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर करून हुबेहूब खरे दिसणारे दागिने बनवत आहेत.
दुसरीकडे, सुवर्ण कर्जाचा व्यवसाय वेगाने वाढल्याने बँकेच्या कर्मचाऱ्यांवर लवकरात लवकर कर्ज मंजूर करण्याचा ताण असतो. त्यामुळे सखोल पडताळणी न करताच कर्ज वितरीत केले जाते, ज्याचा फायदा घोटाळेबाज घेतात.
सुवर्ण कर्जातील घोटाळे रोखण्यासाठी बँकांनी आपल्या कार्यपद्धतीत तातडीने खालील सुधारणा करणे आवश्यक आहे:
१. XRF (X-ray Fluorescence) तंत्रज्ञान: या मशीनद्वारे क्ष-किरणांचा वापर करून दागिन्यांच्या पृष्ठभागाची आणि सोन्याच्या टक्केवारीची अचूक माहिती मिळते.
२. इंडस्ट्रिअल सीटी स्कॅन / एक्स-रे (Industrial CT Scan): यामुळे दागिन्यांची अंतर्गत रचना दिसते. आत लपवलेले टंगस्टन, पोकळी किंवा सोल्डरचे जोड तात्काळ पकडले जातात.
३. विशिष्ट गुरुत्व चाचणी (Specific Gravity Test): एकूण घनतेची खऱ्या सोन्याशी तुलना करण्यासाठी ही चाचणी अनिवार्य केली पाहिजे.
बाहेरील कर्मचाऱ्यांना मोठे शुल्क देण्याऐवजी बँकांनी स्वतःचे समर्पित कर्मचारी (Dedicated Staff) नियुक्त करून त्यांना सोन्याच्या मूल्यांकनाचे आधुनिक प्रशिक्षण दिले पाहिजे. यामुळे:
बँकेचा बाह्य व्हॅल्युअर्सवर होणारा खर्च वाचेल.
एकच प्रशिक्षित कर्मचारी संपूर्ण प्रक्रिया सांभाळू शकेल, ज्यामुळे शाखा व्यवस्थापक व इतर अधिकाऱ्यांचा वेळ वाचेल.
संगनमताने होणाऱ्या फसवणुकीला आळा बसेल आणि उत्तरदायित्व (Accountability) निश्चित होईल.
थोडक्यात सांगायचे तर, अपरिपक्व पारंपरिक चाचणी पद्धती आणि बाह्य मूल्यांकनकर्त्यांवर आंधळा विश्वास हीच भारतातील सुवर्ण कर्ज घोटाळ्यांची दोन मुख्य कारणे आहेत. जोपर्यंत बँका अत्याधुनिक तंत्रज्ञान (XRF व CT Scan) स्वीकारत नाहीत आणि स्वतःचे प्रशिक्षित कर्मचारी तैनात करत नाहीत, तोपर्यंत सुवर्ण कर्जातील या फसवणुकीला पूर्णपणे आळा घालणे कठीण जाईल.