आज आपण सर्वच जण डिजिटल क्रांतीच्या युगात वावरत आहोत. भाजीच्या गाड्यापासून ते मोठ्या मॉलपर्यंत सर्व व्यवहार मोबाईलवर एका क्लिकवर होत आहेत. पण याच 'सोयी'चा फायदा घेत सायबर गुन्हेगार नागरिकांच्या विश्वासाचा आणि अज्ञानाचा गळा घोटत आहेत. व्हॉट्सअॅपवर आलेली एक छोटीशी 'APK' (Android Package Kit) फाईल आज हजारो लोकांच्या बँक खात्यावर डाका टाकत आहे.
साधारणपणे सायबर फसवणुकीचे बळी केवळ अशिक्षित किंवा ग्रामीण भागातील लोक पडतात असा एक गैरसमज आहे. मात्र, नवी मुंबई पोलिस आयुक्तालयाची आकडेवारी हा समज फेटाळून लावते. उच्चशिक्षित, कॉर्पोरेट क्षेत्रात काम करणारे तज्ज्ञ आणि आयटी क्षेत्रातील लोकही या भामट्यांच्या जाळ्यात अडकत आहेत.
नवी मुंबईतील भीषण वास्तव:
एकूण नोंदवलेले गुन्हे: १७८
एकूण फसवणुकीची रक्कम: सुमारे ६८ कोटी रुपये
केवळ APK फाईलद्वारे झालेले गुन्हे: ४२
APK फाईलमुळे झालेले नुकसान: अडीच कोटी रुपयांपेक्षा जास्त
हे केवळ एका शहराचे चित्र आहे. केंद्र सरकारच्या 'एनसीआरपी' (NCRP) पोर्टलवर दररोज अशा हजारो तक्रारी दाखल होत आहेत.
सायबर गुन्हेगार नेहमीच मानवी भावनांचा आणि भीतीचा फायदा घेतात. नागरिकांना जाळ्यात ओढण्यासाठी त्यांनी आता ग्रामीण आणि शहरी भागासाठी वेगळे फंदे रचले आहेत:
ग्रामीण भागात: 'डिजिटल लग्नपत्रिका' (Wedding Card PDF / APK) पाठवून कौतुक आणि उत्सुकतेचा फायदा घेतला जातो.
शहरी भागात:
आरटीओ ई-चलानचा (RTO e-Challan) बनावट मेसेज.
बँक केवायसी (KYC) अपडेट करण्याची धमकी.
वीज बिल भरले नाही म्हणून वीज कापण्याची भीती.
या मेसेजसोबत एक फाईल असते, जी सामान्य 'PDF' किंवा 'App' सारखी दिसते. पण ती प्रत्यक्षात APK फाईल (Malware) असते.
जेव्हा एखादी व्यक्ती या फाईलवर किंवा लिंकवर क्लिक करते, तेव्हा मोबाईलमध्ये एक गुप्त मालवेअर (Malware - एक प्रकारचा व्हायरस) इन्स्टॉल होतो.
माहितीची चोरी: हा मालवेअर तुमच्या फोनमधील बँकिंग पासवर्ड, UPI PIN आणि खाजगी डेटा सायबर गुन्हेगारांपर्यंत पोहोचवतो.
OTP चा ताबा: तुमच्या फोनवर येणारे बँकेचे सर्व OTP भामट्यांना दिसू लागतात.
तुम्हाला काही समजण्याच्या आत, काही मिनिटांतच तुमच्या बँक खात्यातील संपूर्ण रक्कम भलत्याच खात्यात वळती केली जाते.
सायबर तज्ज्ञ आणि पोलिसांनी नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे:
अनोळखी फाईल्स टाळा: व्हॉट्सॲप किंवा मेसेजवर आलेल्या कोणत्याही अनोळखी .apk फाईलवर किंवा लिंकवर क्लिक करू नका.
'Auto-Download' बंद करा: व्हॉट्सॲपच्या सेटिंग्जमध्ये जाऊन Media Auto-Download पर्याय लगेच बंद करा, जेणेकरून कोणतीही फाईल आपोआप डाउनलोड होणार नाही.
अधिकृत स्टोअरचाच वापर: कोणतेही ॲप डाउनलोड करायचे असल्यास केवळ Google Play Store किंवा Apple App Store चाच वापर करा.
जर दुर्दैवाने तुम्ही अशा फसवणुकीचे बळी ठरलात, तर 'गोल्डन अवर' (पहिला १ तास) अत्यंत महत्त्वाचा असतो:
इंटरनेट बंद करा: संशय येताच मोबाईलचे इंटरनेट तातडीने बंद करा किंवा मोबाईल Switch Off करा, जेणेकरून हॅकरचा संपर्क तुटेल.
बँकेशी संपर्क: त्वरित तुमच्या बँकेशी संपर्क साधून तुमचे कार्ड/खाते आणि यूपीआय सर्व्हिस ब्लॉक करा.
तक्रार नोंदवा: राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाइन १९३० (1930) वर त्वरित कॉल करा किंवा www.cybercrime.gov.in या पोर्टलवर ऑनलाइन तक्रार नोंदवा.
तंत्रज्ञान हे मानवी जीवन सुकर करण्यासाठी आहे, त्याचा बळी ठरण्यासाठी नाही. "सावधानता हीच सुरक्षा" हा नियम डिजिटल जगात दर सेकंदाला पाळणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे. एका निष्काळजी क्लिकची किंमत आयुष्यभराची कमाई ठरू शकते, हे प्रत्येकाने लक्षात ठेवले पाहिजे!