मुंबई : डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रात भारताने आणखी एक ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. डिसेंबर २०२५ मध्ये युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) द्वारे २१.६३ अब्ज व्यवहार नोंदवले गेले, जे आतापर्यंतचे सर्वाधिक मासिक व्यवहार आहेत. या व्यवहारांचे एकूण मूल्य ₹२७.९७ ट्रिलियन (सुमारे ₹२८ ट्रिलियन) इतके झाले आहे, अशी माहिती नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) ने दिली.
ऑक्टोबर २०२५ मध्ये नोंदवलेल्या २१.१ अब्ज व्यवहारांचा उच्चांक डिसेंबरमध्ये मोडीत काढण्यात आला आहे. यामुळे भारतातील डिजिटल पेमेंट प्रणालीची वाढती विश्वासार्हता आणि सर्वसामान्य नागरिकांमधील स्वीकार अधोरेखित झाला आहे.
NPCI च्या आकडेवारीनुसार,
डिसेंबर २०२५ : २१.६३ अब्ज व्यवहार | मूल्य ₹२७.९७ ट्रिलियन
नोव्हेंबर २०२५ : २६.३२ ट्रिलियन रुपये
ऑक्टोबर २०२५ : २७.२८ ट्रिलियन रुपये
सप्टेंबर २०२५ : २४.९० ट्रिलियन रुपये
डिसेंबरमध्ये सरासरी दैनिक व्यवहार ६९८ दशलक्ष इतके होते. तुलनेत नोव्हेंबरमध्ये हे प्रमाण ६८२ दशलक्ष, ऑक्टोबरमध्ये ६६८ दशलक्ष आणि सप्टेंबरमध्ये ६५४ दशलक्ष इतके होते.
एप्रिल २०१६ मध्ये NPCI ने सुरू केलेली UPI प्रणाली आज भारतातील सर्वात मोठी आणि विश्वासार्ह रिटेल डिजिटल पेमेंट सिस्टीम बनली आहे.
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या अर्धवार्षिक पेमेंट अहवालानुसार,
२०१९ च्या पहिल्या सहामाहीत UPI व्यवहारांचे प्रमाण : ४४१.६ कोटी
२०२५ च्या पहिल्या सहामाहीत हेच प्रमाण : १०,६३६.९६ कोटी
याच कालावधीत,
व्यवहार मूल्य ₹७.९१ लाख कोटींवरून वाढून ₹१४३.३५ लाख कोटींवर पोहोचले आहे.
२०२५ च्या पहिल्या सहामाहीत,
एकूण किरकोळ डिजिटल पेमेंट व्हॉल्यूममध्ये UPI चा वाटा ८४.८%
मात्र मूल्याच्या दृष्टीने हा वाटा ९.१% इतकाच होता
यावरून UPI ही उच्च वारंवारता, कमी मूल्याच्या व्यवहारांसाठी सर्वाधिक वापरली जाणारी प्रणाली असल्याचे स्पष्ट होते.
राष्ट्रीय महामार्गांवर टोल वसुलीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या FASTAG प्रणालीतही वाढ नोंदवली गेली आहे.
डिसेंबर २०२५ : ३८४ दशलक्ष व्यवहार
नोव्हेंबर : ३६९ दशलक्ष
ऑक्टोबर : ३६१ दशलक्ष
सप्टेंबर : ३३३ दशलक्ष
डिसेंबरमध्ये FASTag व्यवहारांचे मूल्य ₹७३.८५ अब्ज झाले, जे नोव्हेंबरमध्ये ₹७०.४६ अब्ज होते.
महिन्याभरातील सरासरी दैनिक व्यवहार १२.३८ दशलक्ष इतके होते.
FASTag ही RFID तंत्रज्ञानावर आधारित प्रणाली असून ती टोल नाक्यांवरील वाहतूक कोंडी कमी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे.
तात्काळ पेमेंट सेवा (IMPS) अंतर्गत,
डिसेंबरमध्ये व्यवहारांची संख्या ३८० दशलक्ष झाली
नोव्हेंबरमध्ये हे प्रमाण ३६९ दशलक्ष होते
तथापि, वर्षभराच्या तुलनेत IMPS व्यवहारांमध्ये १४% घट नोंदवली गेली आहे.
मूल्याच्या बाबतीत,
नोव्हेंबर : ₹६.१५ ट्रिलियन
डिसेंबर : ₹६.६२ ट्रिलियन
IMPS मुळे मोबाईल बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग आणि एटीएमद्वारे त्वरित आंतरबँक निधी हस्तांतरण शक्य होते.
आधार सक्षम पेमेंट सिस्टम (AePS) अंतर्गत,
डिसेंबरमध्ये व्यवहारांची संख्या ९५ दशलक्षांवर घसरली
नोव्हेंबर : १०८ दशलक्ष
ऑक्टोबर : ११२ दशलक्ष
तरीही, वर्षानुवर्षे व्यवहार संख्येत ३% वाढ नोंदवली गेली आहे.
मूल्याच्या बाबतीत,
डिसेंबर : ₹२५१ अब्ज
नोव्हेंबर : ₹२८४ अब्ज
ऑक्टोबर : ₹३०५ अब्ज
AePS ही आधार-आधारित बँकिंग सेवा असून ग्रामीण व दुर्गम भागात आर्थिक समावेशन वाढविण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.
डिसेंबर २०२५ मधील आकडेवारी पाहता, भारताची डिजिटल पेमेंट प्रणाली अधिक मजबूत, व्यापक आणि विश्वासार्ह होत असल्याचे स्पष्ट होते. UPI ने पुन्हा एकदा कणा मजबूत केला असून, FASTAG, IMPS आणि AePS यांसारख्या प्रणालीही देशाच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.