फेब्रुवारी २०२६ पासून भारतातील डिजिटल पेमेंट प्रणाली UPI मध्ये मोठे बदल लागू करण्यात आले आहेत. या नव्या नियमांचा थेट परिणाम Google Pay, PhonePe, Paytm आणि BHIM यांसारख्या सर्व UPI ॲप्सवर होणार आहे. NPCI (National Payments Corporation of India) ने हे नियम पेमेंट प्रक्रिया अधिक वेगवान, सुरक्षित आणि विश्वासार्ह बनवण्यासाठी लागू केले आहेत. वाढत्या डिजिटल व्यवहारांचा भार पेलण्यासाठी आणि व्यवहार अयशस्वी होण्याचे प्रमाण कमी करण्यासाठी हे बदल अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहेत.
नवीन नियमांनुसार, कोणताही UPI व्यवहार आणि त्याच्याशी संबंधित बँक व ॲप दरम्यानचा API प्रतिसाद जास्तीत जास्त १० सेकंदांत पूर्ण होणे बंधनकारक आहे. याआधी ही मर्यादा ३० सेकंद होती, त्यामुळे अनेकदा व्यवहार अडकणे, “pending” राहणे किंवा दुहेरी रक्कम कापली जाण्याचे प्रकार घडत होते. आता ही वेळ कमी केल्याने गर्दीच्या वेळीही पेमेंट जलद होणार असून व्यापारी आणि ग्राहक दोघांनाही याचा फायदा होणार आहे.
भारतामध्ये UPI व्यवहार दर महिन्याला नवे विक्रम प्रस्थापित करत आहेत. कोट्यवधी व्यवहारांमुळे प्रणालीवर प्रचंड दबाव निर्माण होत आहे. यामुळे काही वेळा व्यवहार अयशस्वी होणे किंवा उशीर होणे अशी समस्या निर्माण होत होती. नवीन नियमांमुळे सर्व ॲप्सची प्रक्रिया अधिक स्थिर होणार असून Google Pay, PhonePe आणि Paytm यांसारख्या प्लॅटफॉर्मवर व्यवहारांचा वेग आणि यशस्वी दर वाढेल, असा NPCI चा विश्वास आहे.
नव्या UPI फ्रेमवर्कमध्ये सुरक्षा स्तर अधिक मजबूत करण्यात आले आहेत. विशेषतः मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांसाठी अतिरिक्त पडताळणी प्रक्रिया लागू केली जाणार आहे. पेमेंट करण्यापूर्वी स्पष्ट “confirm” स्क्रीन दिसेल, ज्यामुळे चुकून चुकीच्या खात्यात पैसे जाण्याची शक्यता कमी होईल.
तसेच, ऑटो-डेबिट आणि सबस्क्रिप्शन पेमेंट्स व्यवस्थापित करणे आणि रद्द करणे अधिक सोपे करण्यात आले आहे. त्यामुळे वापरकर्त्यांना त्यांच्या पैशांवर अधिक नियंत्रण मिळेल.
खूप काळापासून वापरात नसलेले UPI आयडी तात्पुरते बंद केले जाऊ शकतात. त्यांना पुन्हा सक्रिय करण्यासाठी पुन्हा पडताळणी करणे आवश्यक असेल. यामुळे फसवणुकीचा धोका कमी होईल.
अयशस्वी किंवा अडकलेले व्यवहार लवकर निकाली काढण्यासाठी नवीन नियम लागू करण्यात आला असून, अनेक प्रकरणांमध्ये काही तासांत परतफेड मिळण्याची व्यवस्था केली आहे.
UPI वर पैसे मागण्यासाठी येणाऱ्या अनावश्यक किंवा वारंवार येणाऱ्या “collect request” सूचनांवर मर्यादा घालण्यात आली आहे. यामुळे वापरकर्त्यांना त्रास देणाऱ्या स्पॅम विनंत्या कमी होतील आणि सुरक्षिततेत वाढ होईल.
UPI चे हे नवीन नियम डिजिटल पेमेंट प्रणालीला अधिक जलद, सुरक्षित आणि विश्वासार्ह बनवण्यासाठी एक मोठे पाऊल आहेत. Google Pay, PhonePe, Paytm आणि BHIM वापरणाऱ्या कोट्यवधी लोकांसाठी हे बदल फायदेशीर ठरणार आहेत. वाढत्या ट्रॅफिकला सामोरे जाण्यासाठी आणि फसवणूक रोखण्यासाठी हे नियम UPI च्या भविष्यासाठी महत्त्वाचे ठरतील.