आपण दररोज हाताळत असलेल्या भारतीय चलनी नोटांवर अनेक सुरक्षा वैशिष्ट्ये असतात. मात्र त्यातील एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य बहुतेकांच्या लक्षात येत नाही - नोटांच्या कडांवरील तिरक्या रेषा. या रेषा फक्त डिझाइनसाठी नसून, त्यामागे एक सामाजिक आणि मानवतावादी उद्देश आहे - दृष्टिहीन (अंध) व्यक्तींना नोटांची ओळख सहज व्हावी यासाठी हे वैशिष्ट्य तयार करण्यात आले आहे.
आज एक प्रयोग करून पाहा.
तुमच्या पाकिटातून १००, २०० किंवा ५०० रुपयांची नोट काढा आणि तिच्या बाजूच्या कडांकडे (edge) लक्ष द्या. तुम्हाला त्या कडांवर तिरक्या उभ्या रेषा दिसतील. बहुतेक वेळा आपण नोटेचा चेहरा, रंग, आकृती पाहतो; पण कडा पाहण्याकडे दुर्लक्ष करतो.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) २०१६ नंतर जारी केलेल्या महात्मा गांधी (नवीन मालिका) नोटांमध्ये दृष्टीदोष असलेल्या नागरिकांसाठी स्पर्शाने ओळखता येतील अशी खास चिन्हे समाविष्ट केली आहेत.
या नोटांच्या कडांवर असलेल्या तिरक्या रेषा प्रत्येक दरासाठी वेगळ्या प्रकारच्या आहेत. उदाहरणार्थ,
१०० रुपयांच्या नोटेच्या प्रत्येक बाजूला चार तिरक्या रेषा असतात.
२०० रुपयांच्या नोटेवर देखील चार तिरक्या रेषा असतात, पण त्यामध्ये दोन वर्तुळे दिलेली असतात.
तर ५०० रुपयांच्या नोटेच्या प्रत्येक बाजूला पाच तिरक्या रेषा असतात.
या रेषा स्पर्शाने सहज ओळखता येतात, त्यामुळे दृष्टिहीन व्यक्ती नोटेचा दर अंदाजाने नव्हे, तर खात्रीने ओळखू शकतात. हे वैशिष्ट्य त्यांना व्यवहार करताना स्वावलंबी आणि सुरक्षित बनवते.
या रेषा असण्यामागे तीन महत्त्वाची कारणे आहेत:
दृष्टिहीन नागरिकांना मदत – पैसे मोजताना त्यांना इतरांवर अवलंबून राहावे लागू नये.
फसवणूक टाळणे – चुकीची नोट देऊन फसवले जाण्याचा धोका कमी होतो.
समान संधी व आत्मनिर्भरता – चलन प्रणाली सर्वांसाठी समावेशक बनवणे हा यामागचा उद्देश आहे.
या तिरक्या रेषा म्हणजे एक प्रकारची “मौन भाषा” आहे -
जी डोळ्यांना नाही, तर स्पर्शाला दिसते. ही रचना हे दाखवते की भारतीय चलन केवळ व्यवहाराचे साधन नसून, ते समाजातील प्रत्येक घटकाचा विचार करून तयार केलेले आहे.
पुढच्यावेळी तुम्ही नोट हातात घ्याल, तेव्हा तिच्या कडांकडे जरूर पाहा - कारण त्या रेषांमध्ये दडलेली आहे समावेशकतेची गोष्ट.