आपल्याकडे पैशांना ‘लक्ष्मी’ मानले जाते, पण व्यवहारात मात्र याच चलनाची अत्यंत अनादरपूर्वक हाताळणी केली जाते. कधी खिशात चुरगळणे, कधी नोटांवर नावे-मोबाईल नंबर लिहिणे, तर कधी त्यांना सर्रास स्टेपलरच्या पिना मारणे... आपल्या या निष्काळजीपणाचा एक धक्कादायक परावर्तित आरसा रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने (RBI) नुकत्याच जाहीर केलेल्या आकडेवारीतून समोर आला आहे. देशात गेल्या तीन आर्थिक वर्षांत तब्बल ६२.१३ अब्जांहून अधिक बँक नोटा खराब झाल्यामुळे चलनातून बाद कराव्या लागल्या आहेत.
ज्या नोटा दीर्घकाळ बाजारात फिरून देशाच्या अर्थव्यवस्थेला गती देऊ शकत होत्या, त्या केवळ मानवी निष्काळजीपणामुळे आणि अयोग्य वापरामुळे वेळेआधीच कचरापेटीत गेल्या आहेत.
आरबीआयच्या आकडेवारीवर नजर टाकल्यास असे दिसून येते की, कोरोनाकाळानंतरच्या वर्षांत कागदी चलनाची हाताळणी अधिक निष्काळजीपणाने झाली.
२०२४-२५ : या आर्थिक वर्षात सर्वाधिक म्हणजेच २३.८६ अब्ज नोटा खराब झाल्यामुळे चलनातून रद्द कराव्या लागल्या.
२०२३-२४ : या काळात २१.२५ अब्ज नोटांचा वापर टाकाऊ ठरला.
२०२५-२६ : डिजिटल व्यवहारांचा वाढता वापर आणि जनजागृतीमुळे या वर्षात हे प्रमाण १७.०२ अब्जांवर आले असले, तरी हा आकडाही चिंताजनकच आहे.
बाद करण्यात आलेल्या चलनामध्ये सर्वात मोठा वाटा बाजारात सर्वाधिक फिरणाऱ्या ५०० रुपये आणि १०० रुपयांच्या नोटांचा आहे. गेल्या तीन वर्षांत ५०० रुपयांच्या तब्बल २१.३० अब्ज नोटा खराब झाल्यामुळे बाजारातून मागे घ्याव्या लागल्या. त्यापाठोपाठ १०० रुपयांच्या १७.६७ अब्ज नोटा रद्द करण्यात आल्या. याशिवाय ५, १०, २०, ५० आणि २०० रुपयांच्या नोटाही मोठ्या प्रमाणावर चलनातून बाद झाल्या असून त्यांची एकूण संख्या २० ते २२ अब्ज इतकी आहे.
डिजिटल युगातही ज्या ५०० रुपयांच्या नोटेवर मुख्य व्यवहार अवलंबून आहेत, तीच नोट सर्वाधिक प्रमाणात खराब होणे हे नागरिकांच्या हाताळणीवर मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित करते.
आरबीआयच्या अहवालानुसार, नोटा केवळ जुन्या झाल्यामुळे फाटल्या असे नाही; तर नागरिकांच्या चुकीच्या सवयी याला सर्वाधिक कारणीभूत आहेत:
चित्रकला आणि लिखाण: नोटांवर पेनने नाव, मोबाईल नंबर किंवा हिशोब लिहिणे.
स्टेपलरचा अतिवापर: बंडल्स बांधताना थेट नोटांना पिना मारणे, ज्यामुळे नोटेचे कागद फाटतात.
अयोग्य साठवणूक: नोटांना घट्ट दुमडणे, चुरगळून खिशात किंवा पाकिटात कोंबणे.
ओलावा आणि तेल: ओल्या किंवा तेलकट हातांनी हाताळल्यामुळे नोटा कमकुवत होणे.
बँक नोटांची छपाई, त्यांची सुरक्षित वाहतूक आणि जुन्या नोटा नष्ट करून नवीन नोटा बाजारात आणणे या संपूर्ण प्रक्रियेवर रिझर्व्ह बँकेला दरवर्षी हजारो कोटी रुपयांचा खर्च करावा लागतो. हा पैसा अंतिमतः करदात्यांचाच असतो. एका बाजूला आपण डिजिटल इंडियाच्या गप्पा मारत असताना, दुसरीकडे हातात असणाऱ्या कागदी चलनाची वाट्टेल तशी विल्हेवाट लावतो, ही आपली नागरिक म्हणून असलेली मोठी उणीव आहे.
रिझर्व्ह बँकेने 'क्लीन नोट पॉलिसी' (Clean Note Policy) अंतर्गत अनेक वेळा नियम कडक केले आहेत. बँकांना फाटलेल्या किंवा खराब नोटा स्वीकारणे बंधनकारक केले आहे. मात्र, केवळ रिझर्व्ह बँकेने नियम करून चालणार नाही; तर प्रत्येक नागरिकाने ही आपली राष्ट्रीय जबाबदारी मानली पाहिजे.
काहीही लिहू नका: नोटेवर पेन, पेन्सिल किंवा स्केचपेनने काहीही लिहिणे टाळा.
पिन किंवा टेप वापरू नका: नोटांचे बंडल एकत्र ठेवण्यासाठी रबर बँडचा वापर करा, स्टेपलर पिना मारू नका.
योग्यरीत्या ठेवा: नोटा चुरगळू नका, पाकिटात सरळ ठेवा.
स्वच्छ हातांनी हाताळा: ओल्या, मातीने भरलेल्या किंवा तेलकट हातांनी नोटांना स्पर्श करणे टाळा.
फाटलेल्या नोटा त्वरित बदला: फाटलेली किंवा मळलेली नोट बाजारात बळजबरीने चालवण्याऐवजी ती जवळच्या बँकेत नेऊन बदलून घ्या.
"नोटा हे केवळ खरेदीचे साधन नसून देशाच्या अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक आहेत. चलनाची काळजी घेणे म्हणजेच देशाच्या संपत्तीचे रक्षण करणे होय!"