भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) २००५ पूर्वी जारी केलेल्या जुन्या चलनी नोटांबाबत एक अत्यंत महत्त्वाचे परिपत्रक जारी केले आहे. परिपत्रक क्रमांक RBI/2026-27/108 (दिनांक: ९ जून २०२६) नुसार, रिझर्व्ह बँकेने २००५ पूर्वीच्या नोटा चलनातून बाहेर काढण्याच्या जुन्या मार्गदर्शक सूचनांचे एकत्रिकरण (Consolidation) केले आहे. या अंतर्गत बँकांना या नोटांचे पुनर्वितरण न करण्याचे सक्त आदेश देण्यात आले असून, सर्वसामान्यांसाठी नोटा बदलून मिळण्याचे नियम अधिक स्पष्ट करण्यात आले आहेत.
आंतरराष्ट्रीय मानकांचे पालन करण्यासाठी आणि चलनाची सुरक्षा वैशिष्ट्ये (Security Features) अधिक मजबूत व आधुनिक करण्यासाठी रिझर्व्ह बँक वेळोवेळी जुन्या नोटा चलनातून बाद करण्याचे धोरण राबवते. याच धोरणाचा भाग म्हणून २३ जानेवारी २०१४ रोजी रिझर्व्ह बँकेने २००५ पूर्वीच्या सर्व नोटा चलनातून पूर्णपणे काढून घेण्याचा निर्णय घेतला होता. ही प्रक्रिया सर्वसामान्य जनतेला कोणताही त्रास न होता अत्यंत सुरळीतपणे पार पाडावी, यासाठी रिझर्व्ह बँकेने आता सर्व बँकांना एकत्रित आणि कडक निर्देश दिले आहेत.
रिझर्व्ह बँकेने सर्व व्यावसायिक आणि सहकारी बँकांना स्पष्ट शब्दांत बजावले आहे की, कोणत्याही परिस्थितीत २००५ पूर्वीच्या जुन्या नोटा एटीएम (ATM) द्वारे किंवा बँकेच्या काउंटरवरून ग्राहकांना पुन्हा वितरित (Re-issue) केल्या जाऊ नयेत.
जर बँकेकडे किंवा एटीएमच्या कॅशमध्ये अशा नोटा आढळल्या, तर बँकांनी त्या तातडीने वेगळ्या कराव्यात. या नोटा 'करन्सी चेस्ट'मध्ये जमा करून पुढील विल्हेवाटीसाठी किंवा नष्ट करण्यासाठी रिझर्व्ह बँकेच्या जवळच्या कार्यालयाकडे पाठवणे आता बँकांसाठी बंधनकारक असणार आहे. यामुळे या जुन्या नोटा बाजारात पुन्हा फिरणार नाहीत याची खात्री रिझर्व्ह बँकेला करायची आहे.
या परिपत्रकातील सर्वात मोठा आणि दिलासादायक मुद्दा म्हणजे, २००५ पूर्वीच्या या नोटा अजूनही कायदेशीर चलन (Legal Tender) आहेत. ८ नोव्हेंबर २०१६ रोजी झालेल्या नोटाबंदीच्या वेळी ज्या विशिष्ट नोटा (उदा. जुन्या ५०० आणि १००० च्या नोटा) कायदेशीर चलन म्हणून बाद करण्यात आल्या होत्या, त्या वगळता इतर सर्व २००५ पूर्वीच्या नोटांचे कायदेशीर मूल्य अद्याप संपलेले नाही. त्यामुळे नागरिकांनी घाबरून जाण्याचे किंवा गोंधळात पडण्याचे कारण नाही.
१ जुलै २०१६ पासून लागू असलेला नियम आरबीआयने या परिपत्रकात पुन्हा अधोरेखित केला आहे. त्यानुसार, २००५ पूर्वीच्या जुन्या नोटा सामान्य बँकांमध्ये बदलून मिळणार नाहीत. ही सुविधा केवळ रिझर्व्ह बँकेच्या निर्दिष्ट १९ मुख्य कार्यालयांमध्येच उपलब्ध असेल.
नोटा बदलून मिळणारी रिझर्व्ह बँकेची १९ मुख्य कार्यालये:
मुंबई, नागपूर, बेलापूर, नवी दिल्ली, अहमदाबाद, बंगळुरू, भोपाळ, भुवनेश्वर, चंदीगड, चेन्नई, गुवाहाटी, हैदराबाद, जयपूर, जम्मू, कानपूर, कोलकाता, लखनऊ, पाटणा आणि तिरुवनंतपुरम.
रिझर्व्ह बँकेने २०१४ ते २०१६ या काळात या विषयावर वेळोवेळी जारी केलेली बहुतांश जुनी परिपत्रके आता रद्द (Withdrawn) केली असून, ३० जून २०१६ च्या मुख्य परिपत्रकातील नियमांचे एकत्रिकरण केले आहे. सध्या हेच नियम लागू (In vogue) आहेत.
या निर्णयामुळे बाजारातील चलनाची गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होईल आणि बनावट नोटांच्या (Fake Currency) समस्येला आळा बसेल. सर्वसामान्यांसाठी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, जर तुमच्याकडे २००५ पूर्वीची एखादी जुनी नोट असेल, तर ती थेट बाजारात चालवण्याऐवजी किंवा स्थानिक बँकेत नेण्याऐवजी, आरबीआयच्या वरील १९ कार्यालयांपैकी जवळच्या कार्यालयात जाऊन बदलून घेणे हाच अधिकृत आणि सुरक्षित मार्ग आहे. बँकांनीही आता रिझर्व्ह बँकेच्या या आदेशाचे काटेकोर पालन करणे गरजेचे आहे, जेणेकरून व्यवस्थेतून या नोटा पूर्णपणे बाहेर काढता येतील.