मुंबई: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ने नॉन-बँकिंग फायनान्स कंपन्यांसाठी (NBFC) प्रस्तावित केलेल्या नियामक बदलांमुळे देशातील संपूर्ण एनबीएफसी क्षेत्रात मोठे संरचनात्मक बदल होण्याची शक्यता आहे. या प्रस्तावांमुळे एकीकडे लहान गुंतवणूक-केंद्रित संस्थांवरील नियामक भार कमी होणार असून, दुसरीकडे मोठ्या सुवर्ण कर्ज देणाऱ्या एनबीएफसींसाठी विस्ताराचे नवे दरवाजे खुले होणार आहेत.
सध्या देशात ९,००० हून अधिक नोंदणीकृत एनबीएफसी कार्यरत आहेत. मात्र, रिझर्व्ह बँकेच्या नव्या प्रस्तावांनुसार १,००० कोटी रुपयांपेक्षा कमी मालमत्तेचा आकार असलेल्या ‘टाइप-१’ एनबीएफसींना काही अटींच्या अधीन राहून अनिवार्य नोंदणीपासून सूट देण्याचा विचार करण्यात येत आहे. या संस्था सार्वजनिक निधी स्वीकारत नाहीत आणि ग्राहक-केंद्रित कर्ज व्यवहार करत नाहीत, त्यामुळे त्यांची प्रणालीगत जोखीम तुलनेने कमी मानली जाते.
या निर्णयामुळे अनेक लहान, गुंतवणूक-केंद्रित संस्था नियामक चौकटीबाहेर काम करण्याचा पर्याय निवडू शकतात. परिणामी, येत्या काळात नोंदणीकृत एनबीएफसींच्या एकूण संख्येत लक्षणीय घट होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
हा प्रस्ताव रिझर्व्ह बँकेच्या स्केल-बेस्ड रेग्युलेटरी फ्रेमवर्कशी पूर्णपणे सुसंगत आहे. या चौकटीत संस्थेचा आकार, जोखीम प्रोफाइल, ग्राहक संपर्क आणि निधीचा स्रोत यावर आधारित नियामक नियंत्रण ठरवले जाते. आरबीआयचे मत आहे की सार्वजनिक निधी नसलेल्या आणि ग्राहकांशी थेट व्यवहार नसलेल्या संस्थांमध्ये प्रणालीगत जोखीम कमी असते, त्यामुळे त्यांच्यावर कमी नियामक तीव्रता योग्य ठरते.
या सवलतीमुळे लहान गुंतवणूक-केंद्रित एनबीएफसींचा अनुपालन खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होईल. नियामक अहवाल, लेखापरीक्षण आणि पर्यवेक्षणासाठी लागणारा वेळ व संसाधने वाचून व्यवस्थापन आपले लक्ष मुख्य गुंतवणूक व ट्रेझरी ऑपरेशन्सकडे वळवू शकतील. त्यामुळे व्यवसायिक कार्यक्षमतेत वाढ होण्याची अपेक्षा आहे, तर रिझर्व्ह बँकेची देखरेख उच्च जोखीम असलेल्या आणि ग्राहक-संलग्न संस्थांवर केंद्रीत राहील.
याच वेळी, रिझर्व्ह बँकेने सुवर्ण कर्जावर लक्ष केंद्रित केलेल्या एनबीएफसींसाठी महत्त्वाचा बदल सुचवला आहे. सध्या १,००० शाखांनंतर नवीन शाखा उघडण्यासाठी पूर्व-मंजुरी घ्यावी लागते. ही अट काढून टाकण्याचा प्रस्ताव रिझर्व्ह बँकेने मांडला आहे.
या निर्णयामुळे मोठ्या सुवर्ण कर्ज एनबीएफसींना जलद नेटवर्क विस्तार करता येईल. विशेषतः अर्ध-शहरी आणि ग्रामीण भागांमध्ये, जिथे लहान-तिकीट सुरक्षित कर्जाची मागणी सातत्याने वाढत आहे, तेथे या संस्थांना अधिक प्रभावीपणे पोहोचता येईल. सुवर्ण कर्ज व्यवसाय हा प्रामुख्याने भौतिक उपस्थिती आणि ग्राहकांशी थेट संबंधांवर आधारित असल्याने, शाखा-नेतृत्वाखालील वितरण हे कर्ज वाढीचे मुख्य साधन मानले जाते.
पूर्व-मंजुरीची अट काढून टाकल्याने विस्तारासाठी लागणारा कालावधी कमी होईल. त्यामुळे सुवर्ण कर्ज एनबीएफसींना बँका आणि लहान स्थानिक कर्जदात्यांपेक्षा अधिक जलद प्रतिसाद देता येईल. यामुळे त्यांच्या स्पर्धात्मक स्थितीत लक्षणीय सुधारणा होण्याची शक्यता आहे.
या दोन्ही प्रस्तावांचा एकत्रित परिणाम म्हणून एनबीएफसी क्षेत्रात मोठे बदल घडू शकतात. लहान गुंतवणूक-केंद्रित संस्था बाह्य कर्ज टाळण्यासाठी आणि नियामक परिघाबाहेर राहण्यासाठी आपल्या दायित्व रचनांचा पुनर्विचार करू शकतात, तर मोठ्या कर्ज देणाऱ्या एनबीएफसी वितरण क्षमता वाढवणे, ऑपरेटिंग लीव्हरेज सुधारणे आणि क्रेडिट वाढीवर लक्ष केंद्रित करतील.
रिझर्व्ह बँकेचे हे पाऊल जोखीम-आधारित नियमन अधिक मजबूत करत असल्याचे दिसून येते. ज्या संस्थांकडून प्रणालीगत किंवा ग्राहक जोखीम जास्त आहे, त्यांच्यावर कडक नियंत्रण ठेवून कमी जोखीम असलेल्या संस्थांना नियामक सुलभता देण्याचा हा समतोल प्रयत्न आहे.
रिझर्व्ह बँकेचे हे प्रस्ताव एनबीएफसी क्षेत्रातील एकत्रीकरण, कार्यक्षमता आणि क्रेडिट विस्ताराला चालना देणारे ठरू शकतात. यामुळे अर्थव्यवस्थेतील कमी सेवा असलेल्या घटकांपर्यंत औपचारिक कर्ज पोहोचण्यास मदत होईल आणि संपूर्ण वित्तीय प्रणाली अधिक स्थिर आणि सक्षम बनेल.