मुंबई: डिजिटल पेमेंटच्या क्षेत्रात क्रांती घडवणाऱ्या UPI (युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस) युजर्ससाठी नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाने (NPCI) अत्यंत दिलासादायक आणि महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. आता तुमच्या बँक खात्यात शून्य किंवा कमी बॅलन्स असतानाही तुम्ही अगदी सहज UPI पेमेंट करू शकणार आहात. १८ सप्टेंबर रोजी NPCI कडून जारी करण्यात आलेल्या नवीन परिपत्रकानुसार, पात्र युजर्सना त्यांच्या बँकांनी पूर्व-मंजूर (Pre-approved) केलेल्या क्रेडिट लाइन (Credit Line) द्वारे थेट UPI पेमेंट करण्याची सुविधा उपलब्ध होणार आहे.
हा नवीन आराखडा लागू करण्यासाठी NPCI ने सर्व सदस्य बँका आणि UPI ॲप्सना (उदा. Google Pay, PhonePe, Paytm, BHIM) १५ डिसेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत दिली आहे.
सध्याच्या पद्धतीनुसार, कोणत्याही व्यापाऱ्याला किंवा व्यक्तीला पैसे पाठवण्यासाठी युजर्सच्या बँक खात्यात पुरेसा निधी असणे आवश्यक असते किंवा त्यासाठी RuPay क्रेडिट कार्ड UPI ला लिंक करावे लागते.
मात्र, नवीन नियमांनुसार, जर तुमच्या बँकेने तुम्हाला ठराविक रक्कमेची (उदा. ₹५०,०००) पूर्व-मंजूर क्रेडिट लाइन दिली असेल, तर ती रक्कम आधी बचत खात्यात (Savings Account) ट्रान्सफर करण्याची गरज भासणार नाही. युजर्स थेट UPI ॲपवर पेमेंट करताना 'फंड सोर्स' म्हणून आपल्या क्रेडिट लाइनची निवड करू शकतील आणि तात्काळ पेमेंट पूर्ण करू शकतील. वापरलेली रक्कम बँकेच्या नियमांनुसार ठरलेल्या वेळेत परत करावी लागेल.
NPCI च्या नियमावलीनुसार ही क्रेडिट सुविधा दोन मुख्य प्रकारांमध्ये उपलब्ध असेल:
व्याजमुक्त क्रेडिट लाइन (Interest-Free Credit Line - CLIF): या प्रकारात ठराविक व्याजमुक्त कालावधीत (Grace Period) वापरलेल्या रक्कमेवर कोणतेही व्याज आकारले जाणार नाही. मात्र, युजर्सना ठरलेल्या देय तारखेच्या (Due Date) आत संपूर्ण थकबाकी भरणे बंधनकारक असेल.
व्याजसहित क्रेडिट लाइन (Interest-Bearing Credit Line - CLIB): या सुविधेत व्यवहाराच्या पहिल्याच दिवसापासून/तारखेपासून व्याज आकारले जाईल. त्यामुळे UPI वरून मिळणारे सर्वच क्रेडिट व्याजमुक्त असेल या भ्रमात युजर्सनी राहू नये. कर्ज घेण्याचा हा खर्च संबंधित बँकेच्या नियमांवर अवलंबून असेल.
NPCI ने क्रेडिटच्या प्रकारानुसार त्याच्या वापरावर काही मर्यादा आणि नियम लागू केले आहेत:
मर्चंट पेमेंट्स आणि ऑटोपे: RuPay क्रेडिट कार्ड, व्याजमुक्त आणि व्याजसहित क्रेडिट लाइन या तिन्हींचा वापर मर्चंट पेमेंट्स (दुकानांमधील खरेदी), EMI, UPI AutoPay आणि UPI Reserve Pay साठी करता येईल.
P2P ट्रान्सफर (व्यक्ती ते व्यक्ती हस्तांतरण): RuPay क्रेडिट कार्ड आणि व्याजमुक्त क्रेडिट लाइनद्वारे मित्रांना किंवा नातेवाईकांना (P2P) पैसे ट्रान्सफर करता येणार नाहीत. मात्र, व्याजसहित क्रेडिट लाइन (CLIB) अंतर्गत विशिष्ट अटी आणि शर्तींच्या अधीन राहून P2P ट्रान्सफरला परवानगी मिळू शकते.
आंतरराष्ट्रीय पेमेंट्स: व्याजमुक्त किंवा व्याजसहित अशा कोणत्याही नवीन क्रेडिट लाइनचा वापर आंतरराष्ट्रीय UPI पेमेंट्ससाठी करता येणार नाही. मात्र, RuPay क्रेडिट कार्ड UPI शी लिंक करून आंतरराष्ट्रीय व्यवहार सुरू राहतील.
UPI Lite आणि Circle: ही क्रेडिट वैशिष्ट्ये UPI Lite आणि UPI Circle यांसारख्या सेवांसाठी उपलब्ध असणार नाहीत.
NPCI च्या या निर्णयामुळे देशातील सूक्ष्म-कर्ज (Micro-credit) आणि तात्काळ पतपुरवठा सुविधेला मोठी गती मिळणार आहे. अचानक उद्भवणाऱ्या आर्थिक अडचणींच्या वेळी किंवा तातडीच्या खरेदीसाठी बँक खात्यात पैसे नसतानाही युजर्सना या क्रेडिट लाईनचा मोठा फायदा होणार आहे. १५ डिसेंबर २०२६ पर्यंत ही यंत्रणा पूर्णपणे अंमलात आल्यानंतर भारतीय डिजिटल पेमेंट विश्वाची दिशा अधिक व्यापक होईल, असे आर्थिक विश्लेषकांचे मत आहे.