मुंबई: दरवर्षी आयकर विवरणपत्र (ITR) भरणे हे लाखो करदात्यांसाठी क्लिष्ट आणि आव्हानात्मक काम मानले जाते. नियमांमधील वारंवार होणारे बदल आणि तांत्रिक अनुपालनामुळे (Compliance) अनेकदा करदात्यांची तारांबळ उडते. मात्र, या समस्येवर आयकर विभागाने आता एक अत्यंत प्रभावी आणि आधुनिक तोडगा काढला आहे. सरकारने अलीकडेच करप्रणाली अधिक सुलभ करण्यासाठी 'नवीन आयकर नियम २०२५' (New Income Tax Rules 2025) लागू केले आहेत. या अंतर्गत संपूर्ण कर भरण्याची प्रक्रिया सुधारित करण्यात आली असून, करदात्यांच्या मदतीसाठी 'कर साथी' (Tax Saathi) हा प्रगत AI चॅटबॉट सुरू करण्यात आला आहे.
हा 'कर साथी' चॅटबॉट नेमका काय आहे आणि त्याच्या मदतीने करदाते आपला ITR कसा सहज भरू शकतात, याचा हा सविस्तर आढावा.
आयकर विभागाचा 'कर साथी' हा एक कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित व्हर्च्युअल असिस्टंट (Virtual Assistant) आहे. नव्याने सुधारित करण्यात आलेल्या आयकर पोर्टलवर करदात्यांना मार्गदर्शन करण्यासाठी याची रचना करण्यात आली आहे. हा चॅटबॉट एका 'सिंगल-पॉइंट सपोर्ट सिस्टीम' (Single-point Support System) म्हणून काम करतो. याच्या मदतीने करदाते मागील फायलिंग, प्रलंबित नोटिसेस, रिफंडची स्थिती आणि कायदेशीर अनुपालन (Compliance) या संदर्भातील सर्व माहिती केवळ एका क्लिकवर मिळवू शकतात.
'कर साथी' चॅटबॉट आयकर विभागाच्या सर्व डिजिटल सेवा एकाच प्लॅटफॉर्मवर आणतो. याची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
एकत्रित डिजिटल सेवा: आयकर विभागाच्या वेगवेगळ्या लिंकवर न जाता, सर्व डिजिटल सेवा एकाच पोर्टलवर उपलब्ध होतात.
सहज ITR फायलिंग: करदात्यांना टप्प्याटप्प्याने (Step-by-Step) ऑनलाइन रिटर्न भरण्यास हा चॅटबॉट मदत करतो.
रिअल-टाइम स्टेटस ट्रॅकिंग: पॅन कार्डची स्थिती, आयटीआर रिफंड आणि इतर अर्जांचे स्टेटस याद्वारे त्वरित तपासता येते.
नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे: करविषयक गुंतागुंतीचे नियम, नवीन परिपत्रके आणि मार्गदर्शक तत्त्वे सोप्या भाषेत समजून घेता येतात.
२४/७ हेल्पडेस्क: चॅटबॉट आणि हेल्पलाइन सुविधेमुळे करदात्यांना त्यांच्या शंकांचे निरसन कोणत्याही वेळी थेट संवाद साधून करता येते.
नवीन नियमांनुसार कर भरताना योग्य करप्रणाली (Tax Regime) निवडणे आवश्यक आहे. करदात्यांनी आपल्या उत्पन्नाचा आणि गुंतवणुकीचा विचार करून योग्य पर्याय निवडावा:
गुंतवणूक आणि वजावट: जर तुम्ही ₹४ लाख ते ₹४.२५ लाखांपेक्षा जास्त कायदेशीर सूट किंवा गुंतवणूक दाखवत असाल.
विविध करबचत साधने: गृहकर्ज (Home Loan), घरभाडे भत्ता (HRA), जीवन विमा (LIC), पीपीएफ (PPF) किंवा ईएलएसएस (ELSS) मध्ये मोठी गुंतवणूक असल्यास.
ज्येष्ठ नागरिक: ज्येष्ठ नागरिकांसाठी जुन्या पद्धतीत अतिरिक्त सवलती उपलब्ध असल्याने हा पर्याय त्यांच्यासाठी उत्तम ठरू शकतो.
कमी गुंतवणूक: जर तुमची कोणतीही मोठी गुंतवणूक किंवा करबचत कपात (Deductions) नसेल.
सुलभ प्रक्रिया: कागदपत्रांच्या कटकटीशिवाय अत्यंत सोप्या पद्धतीने विवरणपत्र भरायचे असल्यास.
मर्यादित उत्पन्न: ₹१२.७५ लाखांपर्यंत उत्पन्न असणाऱ्यांसाठी ही प्रणाली फायदेशीर ठरू शकते, कारण विशिष्ट अटींवर कर दायित्व शून्य होऊ शकते.
उच्च उत्पन्न गट: अधिक उत्पन्न असणाऱ्या आणि गुंतवणुकीची मर्यादा संपलेल्या करदात्यांसाठी नवीन दर अधिक सवलतीचे ठरतात.
डिजिटल इंडियाच्या दिशेने आयकर विभागाचे हे पाऊल अत्यंत कौतुकास्पद आहे. 'कर साथी' सारख्या AI तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यामुळे करदात्यांचा थेट मानवी हस्तक्षेप कमी होईल आणि कर भरणे अधिक पारदर्शक व सुटसुटीत होईल. नवीन कर नियम २०२५ मुळे कर रचनेत सुटसुटीतपणा आला असला, तरी करदात्यांनी आपली आर्थिक उद्दिष्टे आणि गुंतवणूक पाहूनच योग्य करप्रणालीची निवड करावी, जेणेकरून जास्तीत जास्त करबचत करणे शक्य होईल.