प्राप्तिकर विवरणपत्र म्हणजेच ITR (Income Tax Return) भरण्याची अंतिम तारीख ३१ जुलै २०२६ ही अवघ्या काही दिवसांवर येऊन ठेपली आहे. आतापर्यंत देशभरातील ३ कोटींपेक्षा जास्त करदात्यांनी आपले विवरणपत्र यशस्वीरीत्या सादर केले आहे.
सर्वसामान्यपणे नागरिकांमध्ये असा समज असतो की, नवीन करप्रणालीनुसार (New Tax Regime) वार्षिक उत्पन्न ४ लाख रुपयांपेक्षा जास्त किंवा जुन्या करप्रणालीनुसार (Old Tax Regime) २.५ लाख रुपयांपेक्षा जास्त असेल तरच आयटीआर भरावा लागतो. परंतु हा समज पूर्णपणे बरोबर नाही. तुमचे वार्षिक उत्पन्न या करपात्र मर्यादेपेक्षा कमी असले, तरी काही विशिष्ट आर्थिक व्यवहारांमुळे कायदा तुम्हाला आयटीआर भरणे बंधनकारक करतो.
प्राप्तिकर कायदा, १९६१ मधील कलम १३९(१) नुसार अशा ६ प्रमुख परिस्थिती स्पष्ट करण्यात आल्या आहेत, जिथे उत्पन्न करपात्र मर्यादेच्या आत असूनही विवरणपत्र भरणे अनिवार्य आहे.
तुमचे वार्षिक उत्पन्न कितीही कमी असले, तरी खालील ६ पैकी कोणताही एक नियम तुम्हाला लागू होत असेल तर आयटीआर भरणे आवश्यक आहे:
चालू खात्यातील (Current Account) मोठी जमा: आर्थिक वर्षात तुमच्या एका किंवा अनेक चालू खात्यांमध्ये एकूण १ कोटी रुपये किंवा त्याहून अधिक रक्कम जमा झाली असल्यास.
परदेश प्रवासावरील खर्च: स्वतःच्या किंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीच्या परदेश प्रवासावर (विमान तिकीट, व्हिसा, टूर पॅकेज) एका वर्षात २ लाख रुपयांपेक्षा जास्त खर्च केला असल्यास.
विजेचे मोठे बिल: एका आर्थिक वर्षात एकूण १ लाख रुपयांपेक्षा जास्त वीज बिल भरले असल्यास.
TDS किंवा TCS ची मर्यादा: ६० वर्षांपेक्षा कमी वय असलेल्या व्यक्तीचा वर्षभरात २५,००० रुपयांपेक्षा जास्त टीडीएस (TDS) किंवा टीसीएस (TCS) कापला गेला असल्यास. (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी म्हणजेच ६० वर्षांवरील व्यक्तींसाठी ही मर्यादा ५०,००० रुपये आहे.)
बचत खात्यांमधील (Savings Account) जमा: आर्थिक वर्षात सर्व बचत खात्यांमध्ये मिळून ५० लाख रुपये किंवा त्याहून अधिक रक्कम जमा झाली असल्यास.
परदेशी मालमत्ता किंवा स्वाक्षरीचे अधिकार: भारताचे निवासी नागरिक असताना परदेशात कोणतीही मालमत्ता, गुंतवणूक किंवा तेथील बँक खात्यावर स्वाक्षरी करण्याचे (Signing Authority) अधिकार असल्यास.
जर तुमच्यावर वरीलपैकी कोणतेही कायदेशीर बंधन नसेल आणि तुमचे उत्पन्न करपात्र नसेल, तरीही दरवर्षी नियमित आयटीआर दाखल करण्याचे अनेक मोठे आर्थिक फायदे मिळतात:
कर्ज सहज मंजूर होते: गृहकर्ज (Home Loan), वैयक्तिक कर्ज (Personal Loan) किंवा कार लोनसाठी अर्ज करताना बँका मागील ३ वर्षांचा आयटीआर हा उत्पन्नाचा सर्वात विश्वासार्ह पुरावा मानतात.
परदेश व्हिसा प्रक्रियेत मदत: अमेरिका, युके, कॅनडा किंवा युरोपियन देशांचा प्रवास करण्यासाठी व्हिसा अर्जासोबत आयटीआरची प्रत जोडल्यास व्हिसा मंजूर होण्याची शक्यता वाढते.
कापलेला TDS परत मिळतो: बँक एफडी (FD) किंवा इतर कामांमधून कापला गेलेला टीडीएस पुन्हा आपल्या खात्यात रिफंड (Tax Refund) मिळवण्यासाठी आयटीआर भरणे हा एकमेव मार्ग आहे.
व्यवसायातील तोटा पुढे ढकलणे (Carry Forward Loss): शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड किंवा व्यवसायात झालेला तोटा पुढील वर्षांतील नफ्यासोबत समायोजित (Set-off) करण्यासाठी वेळेत आयटीआर सादर करणे अत्यंत गरजेचे असते.
वेळेवर आयटीआर भरल्याने दंडात्मक कारवाईपासून बचाव होतोच, शिवाय तुमची आर्थिक पत (Credit Eligibility) देखील मजबूत राहते. त्यामुळे ३१ जुलै २०२६ च्या अंतिम मुदतीची वाट न पाहता, वरील नियमांची पडताळणी करून तातडीने आपले प्राप्तिकर विवरणपत्र सादर करणे हिताचे ठरेल.