नवी दिल्ली: देशातील सहकारी चळवळ अधिक बळकट आणि विश्वासार्ह करण्यासाठी राष्ट्रीय सहकारी संघ (NCUI) आता सज्ज आहे. सहकारी संस्थांमधील पारदर्शकता वाढवण्यासाठी आणि आर्थिक शिस्त लावण्यासाठी पारंपारिक लेखापरीक्षण पद्धती बदलून 'जोखीम-आधारित' (Risk-based) लेखापरीक्षण प्रणाली लागू करण्यावर NCUI ने भर दिला आहे.
या संदर्भात नुकताच “सहकारी संस्थांसाठी लेखापरीक्षण चौकट बळकट करणे” या विषयावर एका विशेष वेबिनारचे आयोजन करण्यात आले होते. या वेबिनारमध्ये देशभरातील विविध राज्यांच्या सहकार निबंधक (RCS) कार्यालयांतील २५० हून अधिक वरिष्ठ अधिकारी आणि तज्ज्ञ सहभागी झाले होते.
वेबिनारचे उद्घाटन करताना NCUI चे कार्यकारी संचालक (वित्त) राजीव शर्मा यांनी स्पष्ट केले की, लेखापरीक्षण (Audit) ही केवळ वर्षाच्या शेवटी पूर्ण करण्याची एक नियमित प्रक्रिया किंवा अनुपालन (Compliance) राहू नये. उलट, ते प्रशासनाला बळकट करण्याचे एक 'धोरणात्मक साधन' म्हणून वापरले गेले पाहिजे.
"सहकारी संस्थांमध्ये सभासदांचा विश्वास टिकवून ठेवण्यासाठी पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व अत्यंत आवश्यक आहे. प्रभावी ऑडिटमुळे या क्षेत्राच्या शाश्वत वाढीचा पाया रचला जाऊ शकतो," असे शर्मा यावेळी म्हणाले.
उपसंचालक (वित्त) अनुराग डांग यांनी सहकारी संस्थांच्या बदलत्या स्वरूपाचा विचार करून तयार केलेली एक व्यापक, कलमांवर आधारित (Section-wise) ऑडिट चौकट सादर केली. यामध्ये प्रामुख्याने खालील बाबींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे:
मालमत्ता व मालसाठा: भौतिक पडताळणी आणि अचूक व्यवस्थापन.
आर्थिक व्यवहार: कर्ज आणि ठेव प्रशासनातील पारदर्शकता.
सुरक्षा: सायबर सुरक्षा सज्जता आणि फसवणूक शोध यंत्रणा.
कायदेशीर बाबी: वैधानिक अनुपालन आणि नोंदींची अचूक देखभाल.
या वेबिनारमधील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पारंपारिक 'चेकलिस्ट' आधारित ऑडिटकडून 'परिणाम-आधारित' दृष्टिकोनाकडे वळणे हा होता. यामुळे लेखापरीक्षकांना केवळ कागदपत्रे तपासण्याऐवजी, संस्थेतील संभाव्य धोके, आर्थिक अनियमितता आणि प्रणालीतील त्रुटी शोधणे सोपे होणार आहे. यामुळे संस्थांची आर्थिक स्थिरता वाढण्यास मदत होईल.
वेबिनारमध्ये सहभागी झालेल्या अधिकाऱ्यांनी आपल्या राज्यातील आव्हाने आणि राबवल्या जाणाऱ्या चांगल्या पद्धतींविषयी चर्चा केली. तंत्रज्ञानाचा वापर आणि बदलत्या नियमांनुसार स्वतःला अपडेट ठेवण्याची गरज सर्व स्तरांतून व्यक्त करण्यात आली.
NCUI ने भविष्यात सहकारी क्षेत्रातील ऑडिटची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी 'क्षमता-बांधणी' (Capacity Building) उपक्रम राबवण्याचे आश्वासन दिले आहे. संरचित कार्यप्रणाली आणि ज्ञानाचे आदानप्रदान यातून भारतातील सहकारी संस्था आर्थिकदृष्ट्या अधिक सक्षम आणि लवचिक बनवणे, हे NCUI चे मुख्य उद्दिष्ट असल्याचे सांगण्यात आले.
हा पुढाकार सहकारी क्षेत्रातील भ्रष्टाचाराला आळा घालण्यासाठी आणि सर्वसामान्य सभासदांचा पैसा सुरक्षित ठेवण्यासाठी एक मैलाचा दगड ठरणार आहे.