ग्राहकांच्या बदलत्या अपेक्षा आणि वेगाने विकसित होत असलेल्या डिजिटल पेमेंट पर्यावरणामुळे बँकांसमोर नवे आव्हान उभे ठाकले आहे. ग्राहकांना एकाच पेमेंट पर्यायात अडकवण्याऐवजी त्यांच्या पसंतीनुसार विविध पेमेंट सुविधा उपलब्ध करून देणाऱ्या बँकाच भविष्यात स्पर्धेत टिकतील, असा निष्कर्ष जुनिपर रिसर्चच्या 'Consumer Payments Tech Horizon 2026' या अहवालातून समोर आला आहे.
अहवालानुसार, पेमेंट क्षेत्रातील पुढील क्रांती ही जुनी प्रणाली बदलण्यात नसून, विद्यमान पेमेंट परिसंस्थेला अधिक सक्षम, लवचिक आणि बहुविध बनविण्यात आहे. डिजिटल वॉलेट, अकाउंट-टू-अकाउंट (A2A) पेमेंट्स, क्लिक टू पे आणि बँक-समर्थित वॉलेट्स यांसारख्या सुविधा ग्राहकांच्या पसंतीच्या केंद्रस्थानी येत आहेत.
गेल्या काही वर्षांत डिजिटल वॉलेट्स, क्यूआर कोड, कॉन्टॅक्टलेस पेमेंट, BNPL(Buy Now, Pay Later) आणि मोबाईल मनी यांसारख्या विविध पेमेंट पर्यायांनी वेगाने लोकप्रियता मिळवली आहे. आता ग्राहक परिस्थितीनुसार वेगवेगळ्या पेमेंट पद्धतींचा वापर करत आहेत. त्यामुळे बँकांनी केवळ एकाच पेमेंट मॉडेलवर भर न देता सर्व प्रकारच्या व्यवहारांना आधार देणारी प्रणाली विकसित करण्याची गरज आहे.
अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे की आधुनिक API, रिअल-टाइम कनेक्टिव्हिटी आणि भागीदारी-आधारित मॉडेल्सच्या मदतीने बँका विद्यमान कोअर बँकिंग प्रणाली न बदलता नवीन पेमेंट सेवा सहज जोडू शकतात. भविष्यातील स्पर्धेत हीच लवचिकता बँकांची मोठी ताकद ठरणार आहे.
पूर्वी ॲपल पे आणि गूगल वॉलेटसमोर बँक-समर्थित वॉलेट्स टिकाव धरू शकत नव्हते. मात्र युरोपमध्ये अनेक बँकांनी एकत्रितपणे विकसित केलेल्या वॉलेट्सना चांगला प्रतिसाद मिळत असून, आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे बँकांना पुन्हा ग्राहकांच्या पेमेंट अनुभवात मध्यवर्ती भूमिका मिळवण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
भारत, ब्राझील, युरोप आणि उत्तर अमेरिका यांसारख्या बाजारपेठांमध्ये रिअल-टाइम पेमेंट नेटवर्क्सचा विस्तार वेगाने होत आहे. त्यामुळे अकाउंट-टू-अकाउंट (A2A) व्यवहारांमध्ये मोठी वाढ अपेक्षित आहे. २०२५ मधील ९१.५ ट्रिलियन डॉलर मूल्याचे जागतिक A2A व्यवहार २०३० पर्यंत १९५ ट्रिलियन डॉलरपर्यंत पोहोचतील, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांमध्ये मोबाईल मनीचे महत्त्व सातत्याने वाढत असून २०३० पर्यंत जगभरातील मोबाईल मनी वापरकर्त्यांची संख्या २.२ अब्जांपर्यंत पोहोचण्याचा अंदाज आहे. ही संख्या त्या देशांतील प्रौढ लोकसंख्येच्या निम्म्याहून अधिक असेल.
केंद्रीय बँक डिजिटल चलन (CBDC) आणि एआय-आधारित Agentic Commerce यांसारख्या संकल्पनांकडे मोठे लक्ष असले तरी त्यांचा व्यापक वापर अद्याप मर्यादित आहे. ग्राहक स्वीकृती, उत्तरदायित्व आणि नियामक स्पष्टता या बाबींमुळे या तंत्रज्ञानाचा प्रसार अपेक्षेपेक्षा संथ असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.
बँकांसाठी मुख्य संदेश:- पेमेंट क्षेत्र एका विजेत्याकडे झुकत नसून अधिक वैविध्यपूर्ण होत आहे. त्यामुळे ग्राहकांच्या बदलत्या अपेक्षांनुसार डिजिटल वॉलेट, A2A पेमेंट्स, क्लिक टू पे, रिअल-टाइम व्यवहार आणि भविष्यातील नव्या तंत्रज्ञानांना सहज स्वीकारणारी लवचिक पेमेंट व्यवस्था विकसित करणाऱ्या बँकाच ग्राहक टिकवून ठेवण्यात आणि भविष्यातील स्पर्धेत आघाडीवर राहतील.