मुंबई/पुणे: तंत्रज्ञानाच्या विस्तारामुळे आज बँकिंग सेवा अत्यंत सोपी आणि गतिमान झाली आहे. यामध्ये 'एटीएम' (ATM) सेवेचा वाटा मोठा आहे. कधीही आणि कुठेही रोख रक्कम काढण्याची सोय मिळाल्याने ग्राहकांचा वेळ तर वाचतोच, शिवाय बँक खात्यातील शिल्लक तपासणे किंवा मिनी स्टेटमेंट काढणे अगदी सोपे झाले आहे. मात्र, याच सोयीचा गैरफायदा आता सायबर गुन्हेगार घेत असून, एटीएम वापरकर्ते त्यांच्या रडारवर आले आहेत. थोड्याशा निष्काळजीपणामुळे काही मिनिटांतच बँक खाते रिकामे होण्याच्या घटनांमध्ये मोठी वाढ झाली आहे.
सायबर गुन्हेगार आणि बँक फसवणूक करणारे लोक ग्राहकांचे कष्टाचे पैसे चोरण्यासाठी रोज नवनवीन क्लृप्त्या शोधत आहेत. त्यामुळे प्रत्येक बँक ग्राहकाने एटीएम फसवणुकीच्या या नव्या पद्धतींबद्दल (Modus Operandi) जागरूक असणे अत्यंत गरजेचे झाले आहे.
एटीएम फसवणूक हा प्रामुख्याने ग्राहकांची डिजिटल माहिती चोरण्याचा प्रकार आहे. यात गुन्हेगार अत्याधुनिक तांत्रिक उपकरणांचा वापर करून किंवा ग्राहकांना बोलण्यात गुंतवून त्यांच्या कार्डशी संबंधित अत्यंत गोपनीय माहिती हस्तगत करतात. सायबर चोरांचे मुख्य ध्येय कार्ड नंबर, एटीएम पिन (PIN), ओटीपी (OTP) आणि सीव्हीव्ही (CVV) नंबर मिळवणे हेच असते. एकदा का ही माहिती त्यांच्या हाती लागली, की ग्राहकाच्या नकळत काही सेकंदांत खात्यातील सर्व पैसे अनधिकृत व्यवहारांद्वारे पळवले जातात.
१. कार्ड स्किमिंग (Card Skimming):
हा फसवणुकीचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. यामध्ये गुन्हेगार एटीएम मशीनच्या कार्ड स्लॉटवर (जिथे कार्ड इन्सर्ट केले जाते) एक छुपे, हुबेहूब दिसणारे 'स्किमर' उपकरण बसवतात. जेव्हा ग्राहक आपले कार्ड मशीनमध्ये टाकतो, तेव्हा हे उपकरण कार्डच्या मॅग्नेटिक स्ट्रीपमधील सर्व डेटा कॉपी करून घेते.
२. कार्ड ट्रॅपिंग (Card Trapping):
या पद्धतीमध्ये एटीएम मशीनमध्ये जाणीवपूर्वक बिघाड करून कार्ड अडकवले जाते. ग्राहक हवालदिल होऊन मदतीसाठी बाहेर जातो किंवा बँकेत तक्रार करायला निघतो, नेमकी याच संधीची वाट पाहत दबा धरून बसलेले चोरटे मशीनमधून अडकलेले कार्ड काढून घेतात आणि त्याचा गैरवापर करतात.
३. छुपे कॅमेरे आणि बनावट कीपॅड:
ग्राहकाचा एटीएम पिन रेकॉर्ड करण्यासाठी मशीनच्या अगदी वर किंवा बाजूला अत्यंत लहान (Spicamera) छुपे कॅमेरे बसवले जातात. काही ठिकाणी मूळ कीपॅडवर बनावट कीपॅड (Fake Keypad) बसवून ग्राहकांनी टाईप केलेला पिन ट्रॅक केला जातो.
४. शोल्डर सर्फिंग (Shoulder Surfing):
जेव्हा ग्राहक एटीएममध्ये पिन टाईप करत असतो, तेव्हा त्याच्या मागे किंवा शेजारी उभे राहून चोरटे चोरून पिन पाहतात. याला 'शोल्डर सर्फिंग' म्हटले जाते.
केवळ एटीएम मशीनवरच नव्हे, तर ग्राहकांच्या मानसिकतेचा गैरफायदा घेऊनही फसवणूक केली जात आहे. अनेकदा ग्राहकांना बँकेचे अधिकारी किंवा कस्टमर केअर प्रतिनिधी असल्याचे भासवून फोन, एसएमएस किंवा ईमेल (Phishing) केले जातात. "तुमचे एटीएम कार्ड ब्लॉक झाले आहे" किंवा "केवायसी (KYC) अपडेट करायचे आहे" अशी भीती दाखवून ग्राहकांकडून गोपनीय माहिती मागितली जाते. भीतीपोटी अनेक ग्राहक हा सापळा न ओळखून आपली माहिती चोरांच्या हवाली करतात.
बँकिंग तज्ज्ञांचा महत्त्वाचा सल्ला:
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) आणि सर्वच बँका ग्राहकांना सातत्याने सतर्क करत असतात की, कोणतीही बँक किंवा बँकेचा अधिकारी कधीही फोन, मेसेज किंवा ईमेलद्वारे तुमचा पिन, ओटीपी, पासवर्ड किंवा सीव्हीव्ही मागत नाही. अशा प्रकारची मागणी करणारा कोणताही फोन कॉल पूर्णपणे बनावट असतो.
एटीएम केंद्रात प्रवेश करताना आजूबाजूला कोणी संशयास्पद व्यक्ती उभी नाही ना, याची खात्री करा.
कार्ड इन्सर्ट करण्यापूर्वी कार्ड स्लॉट हलवून पहा, तिथे काही अतिरिक्त उपकरण बसवले आहे का ते तपासा.
एटीएम पिन एंटर करताना कीपॅडवर नेहमी दुसऱ्या हाताने झाकण (Shield) करा, जेणेकरून वर बसवलेल्या कॅमेऱ्यात पिन दिसणार नाही.
अनोळखी व्यक्तीला एटीएम रूममध्ये प्रवेश देऊ नका आणि कोणाचीही मदत घेऊ नका.
कोणत्याही बँकेच्या नावाने येणाऱ्या संशयास्पद फोन कॉल्सवर विश्वास ठेवून स्वतःची गोपनीय माहिती शेअर करू नका.
डिजिटल बँकिंगच्या या युगात 'सतर्कता हाच सुरक्षिततेचा एकमेव उपाय' आहे. ग्राहकांनी स्वतः जागरूक राहून बँकिंग नियमांचे पालन केल्यास अशा फसवणुकीला सहज आळा घालता येऊ शकतो.