मुंबई : तुम्ही ऑनलाईन बँकिंग करता का? किंवा भाजीवाल्यापासून ते मॉलपर्यंत पैशांचे व्यवहार करण्यासाठी गुगल पे (Google Pay), फोन पे (PhonePe) किंवा पेटीएम (PayTM) सारखे यूपीआय (UPI) अॅप्स वापरता? जर तुमचे उत्तर 'हो' असेल, तर ही बातमी तुमच्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची आणि डोळे उघडणारी आहे.
सध्याच्या डिजिटल युगात सायबर गुन्हेगार आता केवळ जुन्या पद्धती किंवा साधे मेसेज पाठवून लोकांची फसवणूक करत नाहीत. तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीसोबतच या गुन्हेगारांनी थेट कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच 'एआय' (Artificial Intelligence) आणि हुबेहूब आवाज-व्हिडिओ बनवणाऱ्या 'डीपफेक्स' (Deepfakes) सारख्या आधुनिक अस्त्रांचा वापर सुरू केला आहे. एका जागतिक सर्वेक्षणातून अत्यंत धक्कादायक सत्य समोर आले असून, एआयमुळे होणाऱ्या आर्थिक फसवणुकीच्या बाबतीत संपूर्ण जगात आपला भारत देश पहिल्या क्रमांकावर आहे. देशातील बँकिंग क्षेत्रासमोर आलेले हे आतापर्यंतचे सर्वात मोठे आणि गंभीर आव्हान मानले जात आहे.
सायबर सुरक्षा क्षेत्रातील प्रसिद्ध जागतिक संस्था 'बायोकॅच' (BioCatch) ने जगातील २५ देशांमध्ये एक व्यापक सर्वेक्षण केले. यामध्ये विविध बँकांच्या सायबर सुरक्षा विभागाच्या तब्बल १,४४० प्रमुखांच्या मुलाखती घेण्यात आल्या. विशेष म्हणजे, या सर्वेक्षणात भारतातील १०० सर्वोच्च बँक अधिकाऱ्यांचा आणि तंत्रज्ञान प्रमुखांचाही समावेश होता.
या अहवालानुसार, जगातील इतर विकसित देशांच्या तुलनेत भारतातील बँका एआय तंत्रज्ञानावर आधारित फसवणुकीमुळे सर्वाधिक चिंतेत आहेत. सुमारे ९० टक्के भारतीय बँक प्रमुखांनी मान्य केले आहे की, त्यांच्या संस्थेमध्ये एआयच्या माध्यमातून होणाऱ्या फसवणुकीचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर वाढले आहे. गेल्या वर्षी हेच प्रमाण ७० टक्के इतके होते, म्हणजेच अवघ्या वर्षभरात यात प्रचंड मोठी वाढ झाली आहे.
बँकिंग तज्ज्ञांच्या मते, एआय तंत्रज्ञानामुळे सायबर गुन्हेगारांच्या फसवणुकीच्या पद्धती आता पूर्वीपेक्षा खूप अधिक अत्याधुनिक, हुबेहूब आणि गुंतागुंतीच्या झाल्या आहेत.
तोतयागिरीत ६४% वाढ: गेल्या वर्षभरात तुमच्या जवळच्या नातेवाईकाचा हुबेहूब आवाज (Voice Cloning) किंवा बनावट व्हिडिओ बनवून तातडीने पैशांची मागणी करण्यासाठी 'डीपफेक्स' तंत्रज्ञानाचा वापर तब्बल ६४ टक्क्यांनी वाढला आहे.
भविष्यातील मोठे संकट: सुमारे ९० टक्के तज्ज्ञांनी अशी भीती व्यक्त केली आहे की, आगामी काळात जेव्हा एआय सिस्टीम स्वतःहून (Automated) व्यवहार करू लागेल, तेव्हा सामान्य ग्राहकाचा प्रामाणिक व्यवहार कोणता आणि गुन्हेगाराचा फसवणुकीचा व्यवहार कोणता, यातील फरक ओळखणे बँकांच्या सध्याच्या पारंपरिक सुरक्षा यंत्रणांना अशक्य होईल.
या वाढत्या सायबर हल्ल्यांमुळे केवळ बँकिंग यंत्रणेचेच नव्हे, तर सर्वसामान्य ग्राहकांचेही अब्जावधी रुपयांचे आर्थिक नुकसान होत आहे. भारतातील सुमारे ४८ टक्के बँकांना दरवर्षी १० दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त नुकसान सोसावे लागत आहे, तर ६ टक्के बँकांचे वार्षिक नुकसान १०० दशलक्ष डॉलर्सच्या पार गेले आहे.
दुसरीकडे, सर्वसामान्य ग्राहकांना लक्ष्य करून त्यांचे पैसे उडवण्याचे प्रमाणही प्रचंड आहे. सुमारे ५८ टक्के बँक प्रमुखांनी दिलेल्या माहितीनुसार, हुबेहूब आणि अधिकृत वाटणाऱ्या बनावट योजना, बक्षीसांची आमिषे किंवा फिशिंग लिंक्सच्या जाळ्यात अडकून भारतीय ग्राहकांना दरवर्षी ५ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त आर्थिक फटका बसत आहे.
भारतात डिजिटल क्रांतीमुळे ग्राहकांनी यूपीआय (UPI) आणि इन्स्टंट पेमेंटचा अत्यंत वेगाने स्वीकार केला आहे. मात्र, हाच वेग आता फसवणूक करणाऱ्यांसाठी पथ्यावर पडत आहे. भारतातील ६६ टक्के बँक प्रमुखांच्या मते, इन्स्टंट पेमेंट अॅप्सवरील फसवणुकीचे वाढते प्रयत्न हेच देशातील सायबर गुन्हे वाढण्याचे मुख्य कारण आहे. एका सेकंदात पैसे ट्रान्सफर होत असल्यामुळे गुन्हेगारांना पैसे पळवणे सोपे झाले आहे.
या गंभीर आव्हानाचा सामना करण्यासाठी भारतातील ९४ टक्के तज्ज्ञांचे असे मत आहे की, जर देशातील सर्व बँकांनी अंतर्गत माहितीची देवाणघेवाण (Data Sharing) केली आणि ज्या खात्यात पैसे जमा होत आहेत (Beneficiary Account) त्याची रिअल-टाइम म्हणजेच तात्काळ माहिती उपलब्ध झाली, तर ही फसवणूक रोखणे अधिक सोपे होईल.
डिजिटल व्यवहार अधिक स्वयंचलित होत असल्याने आता जुन्या ओळख पडताळणी पद्धती (उदा. केवळ OTP किंवा पासवर्ड) अपुऱ्या पडत आहेत, असे बायोकॅचचे सीईओ गदी माझोर यांनी स्पष्ट केले.
यावर उपाय म्हणून 'बायोमेट्रिक बिहेविअर' (Behavioral Biometrics) तंत्रज्ञानाचा वापर वाढतो आहे. ग्राहक जेव्हा डिजिटल बँकिंग वापरतात, तेव्हा ही यंत्रणा कीबोर्डवरील बटणे दाबण्याची गती, माउस फिरवण्याची पद्धत किंवा मोबाईल स्क्रीन टच करण्याची शैली अशा ३,००० पेक्षा जास्त निनावी मानवी वर्तनाचे सतत विश्लेषण करते. याद्वारे डिजिटल बँकिंगच्या प्रत्येक मिलिसेकंदाला युझरचा खरा हेतू काय आहे आणि तो स्वतः स्वतःच्या इच्छेने व्यवहार करतोय की त्याच्यावर कोणताही सायबर दबाव किंवा भीती आहे, हे ओळखले जाते. सध्या जगातील ३० पेक्षा जास्त मोठ्या बँका या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून ६८ कोटींपेक्षा जास्त खात्यांचे रक्षण करत आहेत.
AI आणि डीपफेकच्या या नव्या युगात केवळ बँकांनी सुरक्षित होणे पुरेसे नाही, तर ग्राहकांनीही स्वतः सतर्क राहणे गरजेचे आहे. कोणत्याही अनोळखी व्यक्तीचा व्हिडिओ कॉल किंवा व्हॉईस कॉल आल्यास, अथवा तातडीने पैसे पाठवण्यास सांगितल्यास डोळे झाकून विश्वास न ठेवता, आधी खात्री करून घेणे हीच आजच्या काळातील खरी सायबर साक्षरता आहे.