ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील नागरिकांचा विश्वास हाच सहकारी बँका आणि पतसंस्थांचा मुख्य प्राण असतो. मात्र, बदलत्या काळानुसार तंत्रज्ञानाची जोड न मिळाल्यास हाच जिव्हाळा धोक्यात येऊ शकतो. अशा वेळी, ‘एजेंटिक एआय’ (Agentic AI) हे प्रगत तंत्रज्ञान सहकारी संस्था आणि ग्राहकांच्या विश्वासातील दरी भरून काढण्यासाठी एक शक्तिशाली पूल ठरत आहे.
भारताच्या ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील सामान्य नागरिक, शेतकरी आणि छोटे व्यावसायिक आजही मोठ्या व्यावसायिक बँकांपेक्षा आपल्या जवळच्या सहकारी बँक किंवा पतसंस्थेवर डोळे झाकून विश्वास ठेवतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे या संस्थांमध्ये असणारा ‘वैयक्तिक जिव्हाळा आणि आपुलकीचा संबंध’. परंतु, गेल्या काही वर्षांत वाढत्या सायबर फसवणुकीच्या घटना, कामकाजातील पारदर्शकतेचा अभाव आणि काहीसा संथ कारभार यामुळे या पारंपारिक विश्वाला काही प्रमाणात तडे जात आहेत.
हाच कळीचा मुद्दा हेरून, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अत्यंत प्रभावी वापर करत ‘एजेंटिक एआय’ (Agentic AI) सहकारी बँकिंग क्षेत्रात एक नवी क्रांती घडवून आणत आहे. हे तंत्रज्ञान बँकांचा पारंपारिक जिव्हाळा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची वेगवान अचूकता यांचा उत्तम मेळ घालत आहे.
ग्रामीण भागातील सर्वच ग्राहकांना इंग्रजी किंवा क्लिष्ट डिजिटल बँकिंग समजणे शक्य नसते. ‘एजेंटिक एआय’ मराठी किंवा प्रादेशिक बोलीभाषेत हुबेहूब माणसासारखा संवाद साधू शकते. विशेषतः ‘व्हॉईस बँकिंग’ (Voice Banking) मुळे जे ग्राहक लिहिता-वाचू शकत नाहीत, ते केवळ तोंडी आदेश देऊन खात्यावरील शिल्लक तपासू शकतात किंवा पैसे ट्रान्सफर करू शकतात. यामुळे तंत्रज्ञानाची भीती नाहीशी होऊन बँकेबद्दल कमालीचा विश्वास निर्माण होतो.
सहकारी संस्थांमध्ये कर्ज मंजुरीबाबत बऱ्याचदा मानवी हस्तक्षेप किंवा वशिल्यामुळे उशीर होतो, असा संशय ग्राहकांच्या मनात असतो. एजेंटिक एआय कोणत्याही भेदभावाशिवाय कागदपत्रांची अचूक आणि पारदर्शक पडताळणी करते. विशेष म्हणजे, जर एखाद्याचे कर्ज नाकारले गेले, तर एआय त्याचे नेमके कारण (उदा. अपुरे उत्पन्न किंवा अपूर्ण कागदपत्रे) स्थानिक भाषेत समजावून सांगते. यामुळे ग्राहकाचा राग किंवा गैरसमज दूर होऊन संस्थेविषयीची पारदर्शकता टिकून राहते.
डिजिटल व्यवहार वाढल्याने ग्रामीण भागातील भोळे ग्राहक अनेकदा ओटीपी (OTP) स्कॅम किंवा फिशिंग लिंक्सचे बळी ठरतात. अशा वेळी, ‘एजेंटिक एआय’ संशयास्पद व्यवहार रिअल-टाइममध्ये ओळखू शकते आणि ते तात्काळ ब्लॉक करू शकते. जेव्हा ग्राहकाला आपले कष्टाचे पैसे सहकारी बँकेत पूर्णपणे सुरक्षित आहेत आणि एआय त्यावर २४ तास लक्ष ठेवून आहे याची खात्री पटते, तेव्हा संस्थेवरील त्यांचा विश्वास दुप्पट होतो.
ऐन वेळी पैशांची गरज भासल्यास शेतकऱ्यांना किंवा छोट्या व्यापाऱ्यांना अनेकदा खाजगी सावकारांचे उंबरठे झिजवावे लागतात. परंतु, एआय ग्राहकांचा पूर्वेतिहास तपासून पतसंस्थांना ‘प्री-अप्रूव्ड’ (Pre-approved) छोटे कर्ज देण्याची शिफारस करू शकते. यामुळे वेळेवर पैसे मिळाल्यामुळे त्यांची सावकारी पाशातून सुटका होते. तसेच, ग्राहकांच्या खात्यावर मोठी रक्कम पडून असल्यास, त्यांना चांगल्या मुदतठेव (FD) किंवा आवर्ती ठेव (RD) योजनांची माहिती देऊन त्यांचे पैसे वाढवण्यासही हे तंत्रज्ञान मदत करते.
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘एजेंटिक एआय’ हा केवळ एक तंत्रज्ञानाचा भाग नाही, तर तो सहकारी चळवळीला डिजिटल युगात सक्षम बनवणारा एक विश्वासू साथीदार आहे. पारंपारिक जिव्हाळा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची अचूकता एकत्र आल्यास ग्रामीण भारताचे अर्थकारण अधिक बळकट होण्यास मदत होईल, यात शंका नाही.