नाणी नाकारताय? सावधान! थेट पोलिसांत होणार गुन्हा!!!

मुंबई: गेल्या काही दिवसांपासून बाजारात १ रुपया, २ रुपये, ५ रुपये आणि १० रुपयांची नाणी स्वीकारण्यास अनेक दुकानदार, ऑटोचालक आणि छोटे व्यावसायिक सर्रास नकार देत असल्याचे चित्र पाहायला मिळत आहे. "१० रुपयांचे नाणे बंद झाले आहे", "हे नाणे बनावट आहे", अशा प्रकारच्या अनेक अफवा बाजारात पसरवल्या गेल्या आहेत. मात्र, जर तुम्हीही अशा अफवांवर विश्वास ठेवून नाणी स्वीकारण्यास नकार देत असाल, तर वेळीच सावध व्हा. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) नियमांनुसार, वैध भारतीय चलन स्वीकारण्यास नकार देणे हा एक गंभीर कायदेशीर गुन्हा आहे आणि यासाठी थेट पोलिसांत गुन्हा दाखल होऊ शकतो.

भारतीय रिझर्व्ह बँकेने वेळोवेळी स्पष्ट केले आहे की, देशात चलनात असलेली सर्व नाणी पूर्णपणे कायदेशीर (Legal Tender) आहेत. १० रुपयांच्या नाण्याबाबत बाजारात सर्वाधिक संभ्रम असला, तरी रिझर्व्ह बँकेने जारी केलेली सर्व प्रकारची नाणी बाजारात व्यवहार करण्यासाठी वैध आहेत. केवळ अफवांमुळे कोणत्याही नागरिकाला नाणी नाकारण्याचा अधिकार नाही.

• रिझर्व्ह बँकेच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, जर कोणतीही व्यक्ती, व्यापारी किंवा बँक जाणूनबुजून ही वैध नाणी स्वीकारण्यास नकार देत असेल, तर त्यांच्यावर कायदेशीर कारवाई केली जाऊ शकते. सरकारी आदेशाचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी संबंधित व्यक्तीविरुद्ध भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम १८८ अंतर्गत गुन्हा दाखल केला जाऊ शकतो. यामध्ये दोषी आढळल्यास दंड किंवा तुरुंगवासाच्या शिक्षेचीही तरतूद आहे.

दुकानदाराने नाणी नाकारल्यास काय करावे?

जर एखादा दुकानदार, भाजी विक्रेता किंवा व्यावसायिक तुमच्याकडून नाणी स्वीकारण्यास स्पष्ट नकार देत असेल, तर ग्राहक म्हणून तुम्ही खालील पावले उचलू शकता:

• पोलीस ठाण्यात तक्रार: तुम्ही त्या दुकानदाराविरुद्ध जवळच्या पोलीस ठाण्यात लेखी तक्रार नोंदवू शकता.

• जिल्हा प्रशासनाकडे दाद: स्थानिक जिल्हाधिकारी (Collector) किंवा एसडीएम (SDM) न्यायालयाकडे देखील या मनमानी कारभाराविरुद्ध रीतसर तक्रार दाखल करता येते.

केवळ व्यावसायिकच नव्हे, तर अनेकदा बँकांचे कर्मचारीही नाणी जमा करून घेण्यास टाळाटाळ करतात. बँकांसाठी रिझर्व्ह बँकेचे नियम अत्यंत कडक आहेत:

1. पहिले पाऊल: जर कोणत्याही बँकेची शाखा तुमची वैध नाणी स्वीकारण्यास किंवा ती बदलून देण्यास नकार देत असेल, तर सर्वप्रथम त्या बँकेच्या शाखा व्यवस्थापकाकडे (Bank Manager) लेखी तक्रार करा.

2. दुसरे पाऊल: तक्रार केल्यानंतर जर बँकेने ३० दिवसांच्या आत योग्य ती कारवाई केली नाही किंवा समाधानकारक उत्तर दिले नाही, तर तुम्ही रिझर्व्ह बँकेच्या ऑनलाइन पोर्टलवर (RBI Ombudsman) थेट त्या बँकेविरुद्ध तक्रार नोंदवू शकता.

• भारतीय चलन हे देशाचे सार्वभौम प्रतीक आहे. त्याचे अवमूल्यन करणे किंवा ते स्वीकारण्यास नकार देणे हा कायद्याने गुन्हा आहे. त्यामुळे बाजारातील अफवांना बळी पडू नका, नाण्यांचा वापर बिनदिक्कत करा आणि कोणी नकार दिल्यास आपल्या ग्राहक हक्कांचा वापर करून थेट तक्रार करा.